Een nieuw molecuul uit het Noorden als wapen tegen oude ziektes. Zo vecht een bedrijf uit Groningen zich binnen in de wereld van 'big pharma'

In weinig andere sectoren klotsen de miljarden zo tegen de plinten als in de farmaceutische industrie. Wordt een medicijn goedgekeurd voor toelating op de markt, dan loopt de patenthouder binnen. Maar voor het zover is, moeten er vele miljoenen worden gestoken in de verschillende fases van ontwikkeling en onderzoek. Het maakt dat medicijnontwikkeling bijna exclusief het jachtterrein is geworden van een kleine groep extreem kapitaalkrachtige spelers, zoals Johnson & Johnson, Pfizer en Novo Nordisk.

Er is een uitzondering. Aan de Admiraal de Ruyterlaan in Groningen zit het biotechnologiebedrijf Sulfateq, in een onopvallend pand waar onderhoud niet bovenaan de prioriteitenlijst staat. Ook van binnen is het soberheid troef. ,,Een duur gebouw geneest geen patiënten”, is het adagium van directeur Kees van der Graaf. ,,In deze industrie gaat er al geld genoeg op aan maatpakken.”

Na jaren van nadenken, testen en betalen hebben Van der Graaf en zijn team van Sulfateq een voet - of toch zeker een dikke teen - tussen de deur in de internationale farmacie. Het draait allemaal om het middel dat hij en zijn collega Guido Krenning (Chief Scientific Officer) SUL-238 hebben genoemd. De letters slaan op de naam van hun bedrijf en de cijfers op het aantal pogingen dat gedaan is om hun uitvinding de gewenste werking te geven.

Al sinds 2011 hebben ze het gevoel dat ze iets heel bijzonders in handen hebben. Pas nu willen ze hun verhaal uit de doeken doen, omdat het - na jaren van (verplicht) onderzoek op dieren - nu eindelijk getest mag worden op mensen. Dit deel van het onderzoek (dat bekendstaat als fase 1) vindt plaats in Turkije - waarover later meer. Het goede nieuws is, zegt Van der Graaf, dat een week na het begin alle testpersonen nog in goede gezondheid zijn.

Het mindere nieuws: nog altijd haalt slechts 7 procent van de medicijnen in deze fase daadwerkelijk de eindstreep. ,,Dat zijn algemene percentages”, zegt Van der Graaf. ,,Ik denk dat onze slagingskans veel groter is, juist omdat wij zo klein zijn en onze betrokkenheid extra groot.”

Ongeacht de afloop: iedereen die je er in de sector naar vraagt is het er over eens dat Sulfateq iets speciaals aan het presteren is met SUL-238. Het gebeurt al niet vaak dat een Noord-Nederlands bedrijf fase 1 van medicijnonderzoek haalt. ,,Wat onze vinding uniek voor onze regio maakt, is dat wij een nieuw molecuul in elkaar geklust hebben”, zegt Krenning. ,,We zijn niet verder gegaan met iets wat al bestond, maar we hebben iets compleet nieuws gemaakt.”

Sulfateq is in zee gegaan met Laboratorium Ofichem uit Ter Apel, dat SUL-238 kan produceren. Directeur Weite Oldenziel van medicijnontwikkelaar Ofichem BV kan zich geen soortgelijke poging uit de regio herinneren. ,,Het bijzondere zit hem er met name in dat een Groningse mkb’er dit voor elkaar kan krijgen”, zegt Oldenziel. Ook dr. Maarten van Roosmalen (Rijksuniversiteit Groningen en UMCG) noemt het ,,een hele mijlpaal’’ dat Sulfateq het heeft geschopt tot fase 1. ,,Dat betekent dat er al heel wat voorwerk is gedaan en ook dat er aan alle eisen is voldaan om aan de klinische studie te beginnen, dat het medicijn veilig en werkzaam is, in elk geval in dieren.”

De grote vraag is hoe dit allemaal is begonnen. ,,Wij wilden anders kijken naar medicijnontwikkeling”, zegt Van der Graaf. ,,Doorgaans werkt deze industrie probleem gedreven. Simpel gezegd: er is een ziekte en daar zoeken we een oplossing voor in de vorm van een medicijn. Wij hebben het anders gedaan, door te kijken hoe de natuur dingen oplost en of dat is te vertalen naar de situatie van mensen.”

Daar komt hoogleraar farmacologie Rob Henning (Rijksuniversiteit Groningen en UMCG) om de hoek kijken. Een van zijn expertises is winterslaap bij dieren. Dieren die dit doen, zoals hazelmuizen, grondeekhoorns en hamsters, zijn in staat om hun lichaamstemperatuur naar beneden te brengen tot een paar graden boven nul en hun stofwisseling stil te leggen. Eens in de paar dagen jagen ze hun temperatuur kort omhoog naar 37 graden, om die daarna weer te laten zakken.

Mensen kunnen dat niet. Als hun temperatuur afkoelt en daarna weer stijgt, gaan er bij hen cellen kapot doordat die geen zuurstof meer aangevoerd krijgen en hun energiehuishouding ontspoort. Door verandering in cellen ontstaan chronische ziekten als Alzheimer. Die cellen zijn als het ware afgekoeld. Van der Graaf: ,,Wat nu als we stofjes vinden, chemie, die ervoor zorgen dat afgekoelde cellen bij het verwarmen niet kapot gaan?”

Dat is waar Krenning, tevens universitair docent bij het UMCG, mee aan de slag is gegaan. Door menselijke cellen op kweek te zetten en er chemische componenten - die gebaseerd zijn op het winterslaap-onderzoek en energiehuishouding in zoogdieren - aan toe te voegen en te kijken wanneer de cel het overleeft. Bij poging 138 was het raak. ,,Vervolgens ga je kijken: wat kan ik er verder nog aan toevoegen, waardoor nog meer cellen overleven? Je gaat het molecuul optimaliseren”, zegt Krenning.

Het heeft geleid tot SUL-238, een middel dat het volgens de ontdekkers in zich heeft om menselijke cellen te revitaliseren. In dieren werkt het in elk geval, zo heeft het zogenoemde preklinische onderzoek uitgewezen. Het is getest op hamsters, muizen, ratten en varkens met verschillende aandoeningen. Op basis hiervan geloven ze bij Sulfateq dat ze een middel in handen hebben dat bij mensen kan werken tegen alzheimer, hartfalen, diabetes 2 en nierfalen.

,,Daarna begon het gezeik”, zegt Van der Graaf. ,,En dat heet de farmaceutische industrie. Je bent lekker bezig, je bent dingen aan het ontdekken en als je dan iets hebt dat je verder wil brengen, dan gaat de kassa rinkelen.” Dat wil zeggen: de kassa van anderen. ,,Je moet ontzettend hoge kosten betalen om je medicijn überhaupt een kans van slagen te geven. Je moet aan zoveel dingen voldoen en patenten kopen, dat je als bedrijf nauwelijks kunt overleven.” Het is de reden dat veel start-ups die worden opgericht om een nieuw medicijn te ontwikkelen, zich op dit punt laten uitkopen door de grote jongens in de farmacie.

Toch zette Van der Graaf door, omdat hij er in gelooft dat de investering (,,van meerdere miljoenen”) uiteindelijk dubbel en dwars terugkomt. Hij heeft de ontwikkeling van SUL-238 de afgelopen elf jaar gefinancierd vanuit zijn andere, winstgevende, bedrijven (zie kader). Ook ontving hij subsidies. Sulfateq ontkwam er niet aan om anderen deelgenoot te maken van het project. Ofichem BV uit Ter Apel is daar één van, net als het Turkse farmaciebedrijf GEN Ilac.

Aan dat bedrijf heeft Sulfateq de licentie verkocht om onderzoek te doen naar de werking van SUL-238 bij alzheimerpatiënten. Het is ook in Turkije dat het fase 1-onderzoek is begonnen, na goedkeuring van het Turkse ministerie van Volksgezondheid, in een groep gezonde medicijntesters. Deze fase moet uitwijzen of het middel veilig is om in te nemen. Spannend, zegt Van der Graaf. ,,Aan de andere kant heb ik daar alle vertrouwen in.”

Als deze groep vrijwilligers gezond blijft, dan kan begin volgend jaar worden begonnen met fase 2, waarin de werking op een geselecteerde groep alzheimer-patiënten kan worden getest. Parallel hieraan kan ook worden begonnen met het testen op patiënten met nierfalen en hartfalen.

Op dit deel van de rechten heeft Sulfateq nog wel alle rechten in handen. Mocht ook dit de juiste resultaten opleveren, dan zou in 2026 fase 3 kunnen beginnen, waarin het medicijn getest wordt op veel grotere groepen patiënten. Op z’n vroegst in 2028 kan er dan goedkeuring komen van de Food and Drug Administration (FDA) in de Verenigde Staten en het Europese Geneesmiddelenbureau (EMA) voor toelating op de markt.