Kan de overheid wat afpakken van miljardenwinst energiebedrijven? Noordelijke experts zeggen: wees voorzichtig

„Ik begrijp dat het onrechtvaardig voelt”, zegt Wytze van der Gaast, lector Economische Vraagstukken binnen de Energietransitie van de hogeschool Hanze. Grote bedrijven krijgen door de Iran-oorlog grote winsten in de schoot geworpen. Shell boekte bijvoorbeeld in het eerste kwartaal een miljard extra winst ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. Ook andere oliebedrijven zoals Total en BP hebben flink aan de oliecrisis verdiend.

De hogere kosten daarvan komen via brandstofprijzen ook terecht bij kwetsbare groepen. De kosten zijn nu aan de pomp merkbaar en worden straks door prijsverhogingen in andere producten verrekend.

Van der Gaast zou het terecht vinden als er tijdelijke heffingen komt voor zulke bedrijven vanwege de extra winst. „Ik heb het idee dat daar politiek draagvlak voor is.”

Hij plaatst ook gelijk een kanttekening. „Je moet zulke maatregelen niet te lang voeren, want dan verstoor je de markt.” Gevolgen van langdurige heffingen zijn dat bedrijven gaan verplaatsen, wat ten koste kan gaan van duurzame investeringen en van de rendementen van bijvoorbeeld pensioenfondsen.

Grote olie- en gasbedrijven hebben geen hoofdkantoren meer in Nederland. Het is dus niet eenvoudig om zulke multinationals op hun winsten aan te spreken. De enige optie die de Nederlandse regering heeft, is om alle winsten uit Nederlandse energiewinning te belasten.

Daarbij valt te denken aan bedrijven die gas winnen uit kleine gasvelden in de Noordzee, maar ook organisaties die stroom winnen met een windpark op zee. Immers: ook de stroomprijzen zijn flink gestegen naar aanleiding van de afsluiting van de Straat van Hormuz.

Martien Visser, emeritus lector Energie & Netwerken aan de Hanze in Groningen, adviseert de overheid echter om terughoudend te zijn met zwaardere belastingen.

„Het gaat direct ten koste van het investeringsklimaat”, zegt Visser. Bovendien is de strategie eenzijdig in het nadeel van bedrijven. „De overheid roomt hoge winsten af, maar als de prijs zou instorten en er verliezen zijn, mogen bedrijven het zelf lekker opknappen. Bijvoorbeeld de bedrijven die zonnepanelen verkochten: zij legden massaal het loodje toen bekend werd dat het salderen vanaf 2027 werd afgeschaft. Dat is nog altijd enorm zonde, want er moet enorm veel geïnvesteerd worden in het energiesysteem.”

Relevant: de prijsstijging is dit keer minder hoog dan in de vorige energiecrisis in 2021 en 2022. Toen koos onze overheid er wel voor om bedrijven die energie winnen in Nederland zwaarder te belasten. Maar in deze nieuwe crisis zijn de prijsstijgingen voor gas en elektriciteit een stuk minder hoog dan toen. De gasprijs is normaal rond de 25 euro per megawattuur (mwh). Dat is nu ongeveer 40 euro per mwh en was in 2021/2022 geruime tijd meer dan 100 euro per mwh.

Ook Jilles van den Beukel is sceptisch. Hij is energiedeskundige uit Appelscha, werkzaam voor The Hague Centre for Strategic Studies en was in het verleden werkzaam voor Shell. „De winsten op energie worden niet in Nederland gemaakt”, zegt hij nuchter. „Dat geld gaat naar bedrijven in het Midden-Oosten, Amerika en Rusland. Als je dat niet wilt, is de enige echte, structurele oplossing die we hebben: de energietransitie.”

„Daarnaast zou Nederland eigen olie- en gaswinning nog meer kunnen stimuleren.” Dat is tegenwoordig al een beetje het beleid van het kabinet. Zo sloot de regering vorig jaar een akkoord met de energiesector om voldoende gaswinning te houden in kleine velden, met name op de Noordzee. Van den Beukel: „Maar verwacht van deze stimulering geen wonderen. Dit kan hooguit de daling van de gasproductie een beetje afremmen.”

Mocht Nederland toch besluiten om energiewinsten linksom of rechtsom te belasten, dan hoopt Martien Visser dat het vanuit de Europese Unie gebeurt.

„Een deel van de recente prijsstijgingen van gas heeft te maken met het Europese beleid om minimale voorraden aan te houden”, zegt Visser. „Nederland moet er echt voor zorgen dat het zijn toch al matige investeringsbeleid voor bedrijven ten opzichte van de rest van Europa niet nóg verder verstoort.”

Daar sluit ook Van der Gaast (lector Economische Vraagstukken) zich bij aan. „Anders krijg je toch dat bedrijven binnen Europa gaan schuiven met hun winsten. Als je het Europees aanpakt, kun je de afgeroomde winst steken in een Europees fonds om kwetsbare groepen te bedienen of voor stimulering van hernieuwbare energie.”