Ons drinkwater wordt bedreigd. Deze vijf oplossingen kunnen helpen (en ja, dat gaat ook over je douche en tuin)

Honderden doden waren er, ieder jaar weer, door cholera-uitbraken. De kindersterfte was hoog. Massale uitbraken van epidemieën geen uitzondering. De waarschuwing in de inleiding van het uitgebreide advies Zorg voor Water van de Raad voor leefomgeving en infrastructuur (Rli) is helder. Zo ging het voordat Nederland een goede, veilige drinkwatervoorziening had.

In 1853 werd het eerste duinwatertappunt in Amsterdam aangelegd, maar pas in de jaren zestig kon heel Nederland thuis water uit de kraan halen. Dat iedereen toegang tot schoon drinkwater moet hebben, is inmiddels vastgelegd in de wet. Want het is onmisbaar. Niet alleen voor de gezondheid, maar ook voor de land- en tuinbouw, recreatie, de voedingsmiddelenindustrie en de natuur. Maar het is niet vanzelfsprekend, waarschuwt de Raad. Door klimaatverandering, vervuiling van zoet water en bevolkingsgroei is er minder schoon water en dreigen tekorten.

Nu al kunnen door schaarste tientallen bedrijven niet worden aangesloten op het drinkwaternetwerk. Rivierwater kan regelmatig niet worden gebruikt door de zuiveringsbedrijven, omdat er te veel vervuilende stoffen in zitten. Door medicijnen, drugs en schoonmaakmiddelen uit woningen, maar ook door kunstmest of pesticiden uit de landbouw of vervuilende stoffen uit de industrie. Soms mogen mensen even geen water uit de kraan gebruiken door bacteriën – in het bijzonder de ‘poepbacterie’ e.coli.

Strijd om water is er ook. In 2024 sloten veertienhonderd boeren zich aan bij een massaclaim tegen acht drinkwaterbedrijven. Die onttrokken volgens de boeren zoveel water aan de grond, dat hun gewassen niet goed groeiden en hun inkomsten terugliepen. Uitspraak in de rechtszaak wordt later dit jaar verwacht.

De lijst met instanties die hebben gewaarschuwd voor verslechtering van het drinkwaternetwerk (van de Algemene Rekenkamer tot de Inspectie Leefomgeving en Transport) is inmiddels lang. Er is al een actieprogramma van het ministerie. „Ingrijpende maatregelen” zijn nodig, staat ook weer in het Rli-rapport.

Raadslid en commissievoorzitter Erik Verhoef: „Mensen gaan ervan uit dat ze zomaar het beste drinkwater ter wereld uit de kraan kunnen tappen. Paniek is niet nodig, maar wij willen die vanzelfsprekendheid wel in perspectief plaatsen. Er moet echt iets gebeuren om te behouden wat we hebben.” Rli-voorzitter Jan Jacob van Dijk: „We dachten ook dat energie er altijd zomaar zou zijn, maar nu zien we dat het net vol raakt. Zo kan het met drinkwater op termijn ook gaan.”

Dat er iets moet gebeuren is duidelijk. Maar wat? Vijf mogelijke oplossingen.

In natuurgebied De Groote Heide bij Leende, Noord-Brabant, is een ‘drinkwaterlandschap’ gemaakt. Een waterwingebied waarin natuur, landbouw en drinkwaterwinning worden gecombineerd – waarbij de laatste leidend is. Een goed idee, vindt de Raad, want oppervlakte- en grondwater zijn de belangrijkste bronnen van ál het drinkwater. Bescherm je die twee goed, dan voorkom je problemen. Dat kan, zoals in Leende, door ze voorrang te geven in de ruimtelijke ordening.

Maar de ruimte die dat vraagt, wordt nu vaak gebruikt voor andere dingen, zoals energie(opslag), verkeer, landbouw, huizen of natuur. Bovendien wordt vaak gedacht aan nieuwe manieren van water zuiveren bij verontreinigingen. Maar die zijn niet altijd effectief, en bovendien pakken ze het symptoom aan en niet de ziekte. De belangrijkste oplossing is daarmee meteen een enorme taak: het herstellen en beschermen van onze zoetwaterbronnen.

Het zou, staat in het advies beschreven, zomaar kunnen dat boeren in de toekomst het gebruik van hun land moeten aanpassen of woningbouwplannen moeten worden aangepast om voor een gezonde drinkwatervoorziening te zorgen. Provincies, gemeenten en waterschappen zijn namelijk verplicht om inwoners schoon drinkwater te bieden. Nu wordt dat allemaal nog regionaal bekeken, maar dat „voldoet niet”, schrijft de Raad. Bovendien nemen provincies, gemeenten en waterschappen hun zorgplicht „onvoldoende serieus”. Erik Verhoef: „Iedereen snapt hoe belangrijk drinkwater is, maar de urgentie voelen overheden nog niet. Terwijl er nú stappen gezet moeten worden.”

Er is dus een nationaal drinkwaterplan nodig, vindt de commissie, naar voorbeeld van het Deltaplan (dat Nederland beschermt tegen overstromingen). Maak bijvoorbeeld een landelijke kaart waarop de drinkwaterinfrastructuur wordt uitgewerkt, net zoals bij het elektriciteitsnet. Dan wordt ook duidelijk welke regio’s tekorten en overschotten hebben en kan water worden uitgewisseld. Klinkt logisch, maar het is er nog niet. Raadsvoorzitter Van Dijk: „Een nationaal plan helpt ook als lokale en landelijke belangen dreigen te botsen.”

Is het bijvoorbeeld belangrijker om buitendijks woningen te bouwen langs het IJsselmeer, of wordt de grootste zoetwatervoorraad van het land daardoor te veel aangetast? En hoe ga je om met een nieuwe yoghurtfabriek, zoals die in 2023 in Hoogeveen kwam en per dag 2,5 miljoen liter drinkwater gebruikt – net zoveel als circa tienduizend huishoudens? Of datacenters, die volgens het Drinkwaterplatform samen zo’n 0,08 procent van ál het Nederlandse drinkwater gebruiken en sterk in opmars zijn? Laat het niet over aan de lokale politiek, staat in het rapport, maar maak een landelijk plan.

Het Rijk zou aandeelhouder moeten worden in de drinkwaterbedrijven, schrijft de Raad. Dat zou helpen bij het maken van een nationale strategie, maar is ook financieel aantrekkelijk. Er zijn namelijk „forse investeringen” nodig om de watervoorziening op peil te houden. Er moeten zoetwaterbuffers worden gecreëerd, spaarbekkens gegraven, speciale accu’s geïnstalleerd die water kunnen vasthouden bij droogte. De overheid zou hiervoor een deel van het Deltafonds kunnen aanspreken.

Dan moeten nog transportbuizen worden onderhouden, zuiveringsinstallaties uitgebreid. En het waterleidingnetwerk moet gemoderniseerd. Dat is vlak na de Tweede Wereldoorlog aangelegd, en is „aan het einde van zijn levensduur”. Drinkwaterbedrijven hebben onvoldoende reserves en mogen maar beperkt rendement maken (al is dat kortgeleden door de minister verhoogd) waardoor investeringen uitblijven. In 2025 hadden drinkwaterbedrijven gemiddeld zo’n 70 miljoen euro aan investeringskapitaal. Dat bedrag, vindt de Raad, moet omhoog, al worden geen bedragen genoemd. „Eerst een nationaal plan maken, dan kun je gaan rekenen”, zegt Van Dijk.

In Kerkrade wordt regenwater verzameld en lokaal gezuiverd tot drinkwater. Het project, Superlocal, laat zien dat innovatie kan helpen om meer schoon water te krijgen dan uit de grond alleen. Het bespaart water, vermindert overlast tijdens zware regenval en helpt bij het klimaatbestendig maken van de wijk. Het kost wel wat: 15.000 tot 20.000 euro per woning, en ook de jaarlijkse onderhouds- en exploitatiekosten zijn relatief hoog.

Er zijn meer vooruitstrevende waterprojecten in het land. Zo wordt op de ‘circulaire waterrotonde’ van Eerbeek in Gelderland afvalwater hergebruikt. Water uit de papier- en kartonindustrie wordt gezuiverd en kan opnieuw worden gebruikt, waardoor de grondwaterspiegel tot twee meter is gestegen: goed voor de beschikbaarheid van schoon drinkwater en het helpt tegen droogte.

De Raad kijkt op twee manieren naar dit soort vernieuwingen, vertelt raadslid Verhoef: „Onderzoek ze en ga ermee door. Maar de basis, ons zoetwatersysteem, blijft het belangrijkste, dus daar moet de meeste aandacht naartoe.”

Het kabinet wil dat burgers minder water gebruiken. In 2024 verscheen het Nationaal Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing. Mensen zouden tot 100 liter drinkwater per persoon per dag moeten gebruiken, in plaats van de 128 liter die men nu gemiddeld gebruikt. En de industrie moet 20 procent minder water opslurpen. Dat alles voor 2035.

Na een periode van daling wordt sinds 2018 juist méér water verbruikt door huishoudens. Regendouches, grote tuinen, zwembaden in de zomer: breder beschikbare luxe die tot meer waterverbruik leidt. Nederlandse burgers zijn zich volgens de Raad „onvoldoende bewust van de waarde en de prijs van drinkwater” en dat leidt tot „slordig gebruik”.

De Raad schrikt er niet voor terug om met een controversieel voorstel te komen: reken een extra hoog tarief voor ‘excessief gebruik’, en maak ook het ‘vastrecht’ (nu het vaste bedrag ongeacht verbruik) variabel op basis van het werkelijke gebruik. Exacte bedragen worden niet genoemd, eerst moet onderzocht worden hoe gevoelig mensen zijn voor prijsschommelingen. Het zou volgens schattingen 5 tot 30 procent kunnen schelen in waterverbruik.

Verhoef: „Niemand ontzegt je het recht op water, maar het kan geen kwaad om mensen er bewuster over te laten nadenken.” Van Dijk: „Bij normaal gebruik hoef je niet méér te betalen. Maar wil je een zwembad vullen of je tuin elke dag besproeien, dan vinden wij het rechtvaardig als je meer betaalt.”