Doodgaan in Veenhuizen was geen pretje voor de landloper

De wielen zijn gewikkeld in wit lint. Op de houten kar ligt een doodskist van zes planken. Een landloper is gestorven. „Ik dronk elke dag een borrel met hem en nu is hij dood”, roept een medezwerver die in bruine kleding van jutezakken helpt de kar te duwen. Hij haalt de drankfles uit zijn zak, steekt hem omhoog en neemt een slok.

Wie begin vorige eeuw, eind 19de eeuw stierf in de strafkolonie Veenhuizen kreeg geen riant graf. Een wit kruis met je registratienummer op het achteraf gelegen kerkhof, dat was het. En als je dood ging aan een besmettelijke ziekte werd je gewikkeld in een jutezak of hangmat naamloos gedumpt in een grote kuil.

Nou ja, je mocht blij zijn dat je op dat kerkhof aan het einde van de Eikenlaan terecht kwam, want met de graven rond de kerk in Veenhuizen was het helemaal een drama. Bij nat weer kwamen de kisten omhoog drijven.

Het sombere leven van de bewoners van de voormalige kolonie van Weldadigheid staat centraal op de Landlopersdag in het Gevangenismuseum in Veenhuizen. Al kun je in het museum ook veel zien over het gevangeniswezen. De gebouwen van de strafkolonie zijn later gevangenissen geworden. Vandaag de dag zijn er nog drie in het dorp over: Esserheem, Norgerhaven en Klein Bankenbosch, dat komend jaar weer een jeugdgevangenis wordt.

In 2017 was de laatste editie van de Landlopersdag en dit jaar hebben het museum en tachtig vrijwilligers het evenement weer uit de mottenballen gehaald. Al scheelde het een haar of ook dit jaar was het niet doorgegaan. Hevige regenval zette de binnenplaats van het museum deze week onder water, waardoor de afgelopen dagen alles op alles is gezet om het water weg te krijgen.

En dat is gelukt. De tenten waarin voorstellingen met liedjes van vroeger worden gespeeld zijn droog en met hier en een daar een loopplank is het goed te doen. Alleen de twee zwaar gepantserde auto’s van Justitie staan met de wielen in het water. In de Mercedes en de BMW werden zware criminelen als Heinekenontvoerder Willem Holleeder en de Servische president Slobodan Milošević vanuit hun cel naar de rechtbank vervoerd.

Maar vandaag staat de landloper, ook wel kolonist genoemd, centraal. Een morsige vrouw loopt achter een oude kinderwagen, haar man is muzikant en speelt accordeon om wat geld bijeen te vergaren. Het is armoe troef. In de strafkolonie Veenhuizen moest je verplicht werken, op het land of in de kleine ambachtsbedrijfjes. En wie niet horen wilde, moest voelen. Kreeg slaag en ging het hok in. Op water en brood.