Met ‘Wat heb jij gedaan om mij gelukkig te maken?’ leren we dubbelkunstenaar Ted van Lieshout (70) nóg beter kennen

Ted van Lieshout is 70 geworden en zit 40 jaar in het vak, want in 1986 verscheen zijn eerste jeugdboek Raafs Reizend Theater. Een goed moment om de balans op te maken van een indrukwekkende carrière in Wat heb jij gedaan om mij gelukkig te maken?

Om er meer van te maken dan een chronologisch totaalbeeld, doet Van Lieshout (Eindhoven, 1955) of hij wordt uitgenodigd om een tentoonstelling te maken in het Illustratiehuis Amsterdam. Hoewel Van Lieshout liever exposeert ‘in het Boymans dan in het Buurthuis’ neemt hij de uitnodiging toch aan. Dat betekent dat hij door zijn hele archief heen moet om de tekeningen en boeken te kiezen voor de beperkte ruimte die hem ter beschikking is gesteld.

De vorm van een tentoonstelling voor een boek is niet nieuw voor Van Lieshout en ook de vertelvorm niet. Naast twee ‘interviews’ (zogenaamd met Jelle) is Van Lieshout in dialoog met zijn 17-jarige zelf, de jongen die van tekenen houdt, maar nog niet weet in welke richting hij gaat.

De jongere Ted, die heel nauwkeurig werkt, is niet zo gecharmeerd van de illustraties van de oude Ted die sneller en losser tekent. ‘Zeg maar: slordig en morsig. In plaats van mooi en fijntjes.’ Omgekeerd kijkt de oudere Ted met een grote distantie naar zijn vroegere werk. ‘Mijn enige troost is dat hij er over vijftig jaar net zo over denkt als ik. Dan ziet hij in dat zo’n simpel portret gelukkigmakender kan zijn dan een doorwrochte beeltenis. Die zaligheid zit niet in het noeste van de arbeid, maar in de verrassing van het resultaat.’ Intussen krijg je een mooi inzicht in de ontwikkeling van een kunstenaar die op zoek is naar zijn vorm.

Na de Gerrit Rietveld Academie is die eigen vorm er nog niet meteen. Van Lieshout maakt boekomslagen voor diverse uitgeverijen en hij mag in de jaren 80 illustraties maken voor de jeugdpagina van Vrij Nederland. De eerste opdracht was om tekeningen te maken bij jeugdpoëzie van Remco Ekkers, later publiceert hij er zijn eigen gedichten en is de schrijver Van Lieshout geboren. ‘Ik dacht dat ik zou gaan werken voor volwassenen, maar ik bevond me ineens op een heel andere weg en wist onmiddellijk dat het de goede was.’

Vanaf 1986 verschijnen er ook boeken: de ene uitgeverij wil zijn proza uitgeven, maar niet zijn poëzie (en heeft daar later spijt van). De dichtbundels hebben in het begin nog een redelijk gewone vorm, zoals Van verdriet kun je grappige hoedjes vouwen en Als ik geen naam had kwam ik in de Noordzee uit, maar vanaf Mijn botjes zijn bekleed met deftig vel mag Van Lieshout losgaan. De dichtbundels komen uit in een groter formaat en hij experimenteert met vormen en technieken, waardoor de illustraties meer worden dan een plaatje bij een praatje.

Inhoudelijk durft Van Lieshout veel, want hij schrijft voor de jeugd ook over zware thema’s, zoals de dood van zijn vader en het overlijden van zijn broer. Niet alleen in gedichten, maar ook in proza: Gebr. uit 1996 wordt zeer succesvol en is altijd in druk gebleven. Van Lieshout vindt dat hij voor de jeugd wel ‘omarmend’ moet schrijven. Hij wil jonge lezers ‘beschermen tegen te veel onrust en narigheid. Dus geen verontrustende ellende, geen boosaardigheid en geen slecht einde als het niet per se nodig is.’

Nog heftiger is het thema van seksueel misbruik in zijn jeugd, waarover hij voor jongeren en explicieter voor volwassenen, Mijn meneer, heeft geschreven. Van Lieshout heeft altijd heel genuanceerd geschreven over dat jeugdtrauma, maar ziet zich tegenwoordig meer als slachtoffer dan vroeger. Wat heb jij gedaan om mij gelukkig te maken? is een rijk overzichtswerk van een dubbelkunstenaar die altijd zijn eigen weg is gegaan binnen de literatuur en de jeugdpoëzie een enorme kwaliteitsslag heeft laten maken in inhoud, vorm en uitvoering.