Griekse regering bezorgt vertaler Hero Hokwerda uit Groningen een eer van jewelste

Hero Hokwerda ontving laatst kort achter elkaar twee mailtjes uit Griekenland. Beide berichten maakten melding van een prijs. ,,Ik dacht eerst: een grap”, vertelt hij op zijn zolder in Groningen. ,,Maar toen ik zag wie ze verstuurd hadden, begon ik te twijfelen. Dat waren geen mensen voor grappen.”

Hokwerda besloot aanvullend onderzoek te doen via internet. Na het invoeren van een paar woorden stuurde zijn zoekmachine hem naar de website culture.gov.gr. Daar las hij eerst dit: ‘Ανακοίνωση Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων 2024’. Vervolgens las hij dit:

‘Στον Hero Hokwerda, για τη μετάφραση του έργου του Ανδρέα Εμπειρίκου De amuletten van de liefde en van de wapenen (Τα χαϊμαλιά του έρωτα και των αρμάτων: Αργώ ή Πλους αεροστάτου. Ζεμφύρα ή Το μυστικόν της Πασιφάης. Βεατρίκη ή Ο έρωτας του Bufallo Bill), εκδόσεις Ta Grammata.’

Meteen wist Hokwerda, kenner van de Griekse taal, hoe het zat. Hij had, evenals iemand uit Spanje, een Griekse staatsprijs voor vertaalde literatuur gewonnen. In zijn geval met het door Andreas Embirikos geschreven boek De amuletten van de liefde en van de wapenen.

Al meer dan veertig jaar vertaalt Hokwerda als enige Nederlander systematisch moderne Griekse literatuur naar het Nederlands. Hij doet dat voor verschillende uitgevers, waaronder het vanuit Groningen opererende Ta Grammata.

Hoe dat zo gekomen is, laat zich kort samenvatten. Eind jaren zestig besloot Hokwerda als gymnasiast aan de universiteit in Groningen klassieke talen te gaan studeren. Een reis naar Griekenland hielp hem een stap verder. Zijn voorkeur ging niet uit naar het klassieke, maar naar het moderne. De keuze viel op Nieuwgrieks als hoofdvak.

Hokwerda (Noordhorn, 1949) wist hij toen al dat hij nooit in een groot gezelschap zou verkeren. ,,Er was moeilijk brood in te verdienen, maar daar bekommerde je je toen niet om”, blikt hij terug. ,,Ik heb geluk gehad. Ik ben een van de weinige mensen die na de studie is doorgegaan, half als docent aan universiteit en half als vertaler.”

Inmiddels is hij met pensioen. Lesgeven in het Nieuwgrieks kan al sinds 2002 niet meer in Groningen. De studie is overgeheveld naar Amsterdam waar studenten worden gelokt met de leuze ‘Leer de taal van het moderne Griekenland en bestuur de buitengewone positie van het land binnen de Europese Unie’.

Veel studenten levert het niet op. ,,De toekomst ziet er voor het Nieuwgrieks in Nederland somber uit”, schetst Hokwerda. ,,Ik begeleid op dit moment als mentor een jonge vrouw met interesse in de taal en het vertalen. Daar vestig ik mijn hoop op. De afkalving is in omringende landen overigens niet anders.”

Aan de kwaliteit van de Griekse literatuur doet het weinig af. Hokwerda kan als vertaler putten uit een literatuurgeschiedenis die teruggaat tot ver voor de geboorte van Christus. ,,Er zijn mensen die vinden dat de klassieke erfenis doorwerkt in het heden. Dat is ook wel zo, maar het moderne Griekenland heeft een moderne taal en samenleving, die moet je als zodanig beoordelen. De klassieke erfenis is van onze allemaal, zeker in Europa.”

Vergeleken met Nederland lijkt het Griekse taalgebied niet heel groot. Er wonen naar schatting elf miljoen mensen die het Nieuwgrieks machtig zijn. Daar komen de Grieken bij die in het buitenland leven. Ze worden bediend door een groot aantal veelal kleinere uitgevers.

Aan het benoemen van hoofdthema’s waagt Hokwerda zich niet. ,,Probeer jij maar eens de Nederlandse literatuur in een paar zinnen samen te vatten”, reageert hij. ,,Wat ik wel kan zeggen is dat de Franse taal veel invloed uitoefent, het Frans was lang de cultuurtaal van Griekenland. Er is een sterke band met Parijs.”

Dat laat ook de naar het Nederlands vertaalde Andreas Embirikos zien. Die maakte halverwege de vorige eeuw in Parijs kennis met het surrealisme en zorgde ervoor dat die beweging in Griekenland een groter publiek vond, eerst als dichter, daarna met proza. Hokwerda typeert ‘De amuletten’ als vrijmoedig, beeldend en fantasievol, ook in seksuele zin.

Embirikos (1901 – 1975) is erin geslaagd om een op het Oudgrieks gebaseerde kunsttaal die in de negentiende eeuw op gang kwam te combineren met een idioom dat meer op spreektaal is gebaseerd, vertelt hij. ,,Wat hij doet, is voor een surrealist zeer bijzonder. En dat op een betoverende manier.”

Daar in Nederland een lezerspubliek voor vinden, valt niet mee. ,,We sturen boeken naar dagbladen, ook die van jullie, maar er tussenkomen is moeilijk. Ik wil niet klagen, er verschijnen veel boeken. Maar als krant ben je er toch ook op gericht als zich iets nieuws voordoet. Daarvoor kun je heel goed bij kleinere uitgevers terecht.”

Wat het de moeite waard maakt, is het plezier van het vertalen, het maken van boeken en deze zien te verschijnen. ,,Het is trekken en sprokkelen, zoeken naar bronnen om vertalingen en uitgaven mogelijk te maken”, vertelt hij. ,,Het kan alleen uit omdat het vanuit onze kant liefdewerk oud papier is.”

Wellicht dat kunstmatige intelligentie een oplossing kan bieden. Hokwerda moet het nog zien. ,,Het zal mij verbazen als kunstmatige intelligentie het verschil snapt tussen het Nieuwgrieks als kunststaal die voortkomt uit het Oudgrieks gecombineerd met spreektaal, en dat vervolgens ook betoverend leesbaar kan maken. Het zal nodig blijven dat een goede vertaler er nog eens naar kijkt.”

Dan toch maar de onbescheiden vraag wat het oplevert, zo’n Griekse staatsprijs. ,,Ooit was het zo’n 15.000 euro, maar tijdens de Eurocrisis is de prijs gehalveerd”, vertelt Hokwerda. ,,Daarna is het bedrag naar verluidt weer iets opgetrokken, maar hoeveel het is, ik weet het niet. En ik moet hem delen. Ik hoop in ieder geval dat mijn vlucht naar Athene en een paar overnachtingen worden betaald.”