Fotograaf Albert Smit ziet werken met AI als één grote ontdekkingstocht

Ouderwetse rode viewmasters lagen vorig jaar in Podium Pingjum tijdens Kunst achter Dijken. Wie ze oppakte kon een nieuwe wereld bekijken, een droomwereld samengesteld door Albert Smit, artiestennaam Tim S. Trebla. Ze liggen nu in Spoonk Art Cantina in Leeuwarden. Een soort mythische wezens bewegen zich over een schaars verlichte straat, er slaan golven door de ramen van een oude villa, en in een spookachtig licht wordt een vrouw wakker uit een droom, terwijl de vloer onder water staat. Het gaat om foto’s die volledig met AI (artificial intelligence) zijn samengesteld.

Smit heeft zich gestort op de nieuwe mogelijkheden van AI. ,,Ik zoek voortdurend naar nieuwe technieken, puur uit enthousiasme over de mogelijkheden. Van 3D-printen en Virtual Reality tot AI. Kunst gebruik ik als een soort proeftuin om uit te vinden hoe iets werkt en of het nuttig is. Een deel benut ik bij Dotec Tilhulpen in Joure, en sinds kort heb ik met Mark Jousma een eigen adviesbureau, AI-Innovator. Een ander deel blijft kunst, voor mij sowieso een tegenhanger van alle techniek.’’

In 2005 nam Smit voor het eerst een camera ter hand, in 2010 deed hij voor zichzelf een foto-per-dag-project, waarbij hij veel ensceneerde. ,,Ik heb toen een paar kleine exposities gehad, maar daarna is het weer wat ingeslapen.’’ Via Pingjumer Felix Roosenstein (gestorven in 2021) raakte hij in 2015 betrokken bij een muziek- en dansvoorstelling over de dichter Slauerhoff, waar ook multimediaprojectie bij was. Daarna keerde hij een aantal keren terug als exposant op de jaarlijkse kunstroute van het dorp. ,,Ik streef ernaar om elke keer iets met nieuwe media te doen. In 2019 was dat Virtual Reality, in 2022 de eerste foto’s met AI.’’

Afgelopen jaar presenteerde hij zijn viewmasters met door AI gegenereerde foto’s. ,,Sinds 2021, 2022 zijn de programma’s in een stroomversnelling beland. ChatGPT is nu publiek bekend. Ik gebruik vooral Midjourney, maar er komen steeds meer open source (publiek toegankelijke) programma’s die meeliften.’’

Allemaal werken ze volgens dezelfde principes: aan de hand van een aantal steekwoorden geef je de computer de opdracht een beeld samen te stellen. Het programma dat ‘alles van internet voor ogen heeft gehad’ kent het werk van Van Gogh of Rembrandt en weet hoe een octopus of Mr. Bean eruit ziet. ,,Ik kan vragen om een schilderij van Mr. Bean met een octopus op zijn hoofd, geschilderd door Van Gogh. Hiervan is geen bestaand beeld op internet te vinden, maar met deze elementen kan Midjourney hier een behoorlijk overtuigend beeld van samenstellen. Al heeft Mr. Bean dan ook kenmerken van Vincent van Gogh.’’

Taalmodellen (‘praatjesmakers’) als ChatGPT beheersen inmiddels goed Nederlands en zelfs redelijk Fries. ,,Die hebben immers hele woordenboeken verslonden.’’ Met de ‘plaatjesmakers’ is dat iets anders. Deze zijn afhankelijk van bij- en onderschriften bij de beelden, en het merendeel hiervan is in het Engels. Ze hebben soms moeite met uitdrukkingen, merkt Smit. ,,Als je hot dog invult, krijg je plaatjes van honden in de sauna en broodjes worst.’’

Nederlands begrijpt Midjourney nauwelijks, maar als je in je opdracht een paar Nederlandse woorden noteert, bijvoorbeeld ‘Hollandse luchten’, dan krijg je vaak wel een typisch Nederlandse setting, vertelt hij. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld Frans of Spaans, en zelfs een zoekterm als ‘kimono’ zorgt voor een Japanse sfeer. ,,Bij een uitgebreide prompt in het Nederlands of Fries trekt hij vaak zijn eigen plan en maakt er iets heel anders van dan de omschrijving.’’

Smit vraagt Midjourney om een beeld van een robot in kimono op een fiets bij nacht. Na enige denktijd geeft de computer vier opties. Allemaal nogal truttig. Hij voegt nieuwe zoektermen toe: rural landscape, photorealistic, against the wind. ,,Soms ben ik aangenaam verrast als ik meer krijg dan gevraagd. Het is een soort ontdekkingstocht.’’

Als hij wil dat zijn AI-beelden passen in zijn stijl ‘voert’ hij het programma eigen foto’s. ,,Voor mij is AI prachtig. Ik heb een fascinatie voor droombeelden, dat is overkoepelend in alles wat ik maak. Met AI wordt het resultaat surrealistischer, meer droomachtig, al is het minder perfect.’’

Een van zijn eerste resultaten was een vrouw in een gele jurk achter een vleugel, te midden van een ruïne. ,,Ik had een foto van een gebombardeerd huis gezien, waarin alleen nog die vleugel stond. Die heb ik als uitgangspunt genomen.’’ De figuur in het geel lijkt te bestaan uit allemaal stukjes stof, ze heeft geen duidelijk contouren, maar dat maakt het juist intrigerend. Smit bewaart dan ook de oude versies van programma’s. ,,Want de imperfectie van elk medium wordt op een gegeven moment een gewenst kenmerk. Zoals de kleuren van Polaroidfoto’s, of de vervorming door de eerste elektrische gitaar.’’

Hij is niet bang dat AI de fotografie zal verdrijven. ,,Vroeger dacht met dat fotografie de schilderkunst zou overvleugelen. Maar dat is niet gebeurd. Er worden wel dingen makkelijker, en dat zal misschien banen kosten in de stockfotografie en het maken van illustraties. Maar je kunt beslist creatief zijn. Ik volg op sociale media een aantal AI-kunstenaars en herken hun persoonlijke stijl. Je moet een zekere handigheid hebben met een programma.’’

De programma’s worden steeds beter. ,,Eerst zag je bij zogeheten deep fakes nog wel eens teveel vingers of zo. Maar nu zie je nauwelijks meer foutjes, en kun je iemands stem klonen en zelfs de mimiek in beeld aanpassen.’’ Al zijn kennis stopt Smit in de nieuwe voorstelling met het Fries Projectkorkest van Frans Vermeerssen: De kunstmatige vriendin naar een boek van Kazuo Ishiguro. ,,Zij hebben al verschillende projecten gedaan, zoals de filmmuziek bij De emigrant, maar dit keer gaan we alles met kunstmatige intelligentie maken.’’ Smit is gevraagd voor de visuals en techniek.