Onrust bij PI Leeuwarden door strengere regels. ‘Jullie gaan nog wel merken hoe wij reageren’

Rood omcirkeld staat 1 november nog net niet in de agenda’s van PI Leeuwarden, maar het is wel de datum waarop er voor gedetineerden op de afdeling intensief toezicht (AIT) veel verandert. Deze afdeling is bedoeld voor gevangenen die streng toezicht nodig hebben om te voorkomen dat ze tijdens detentie doorgaan met criminele activiteiten.

Leeuwarden was in 2020 de eerste bajes met zo’n afdeling, waar maximaal twaalf mensen kunnen verblijven. Inmiddels hebben ook PI Krimpen aan den IJssel, PI Arnhem en PI Alphen aan den Rijn zo’n AIT. In Sittard komt er ook eentje.

De AIT wordt ook wel gezien als een lichtere variant van de EBI in Vught, waar onder anderen Willem Holleeder en Ridouan Taghi zitten. Wie op de AIT zit, komt niet in contact met gedetineerden van andere afdelingen.

Vanaf 1 november gaan er strengere regels gelden op deze afdelingen. De wet is aangepast en daardoor kan er een regime komen. Nu is het zo dat directeuren van gevangenissen met een AIT zelf bepalen welke gedetineerde op die afdeling wordt geplaatst. Dat doen ze aan de hand van een zestal criteria: ontsnappingsgevaar, voortzetten criminele activiteiten, liquidatiedreiging, extremisme, ondermijning van het gezag van de directeur en ongeoorloofde contacten met de buitenwereld.

„Iedereen die nu in Leeuwarden op de AIT zit, is daar door mij geplaatst”, legt vestigingsdirecteur Gino Tibboel uit. „Ik heb er ooit iemand neergezet die drugs invoerde via zijn minderjarige kinderen. Ik wilde al zijn contacten monitoren. Straks kan ik dat niet meer zelf bepalen. Er komen ook andere criteria. Iemand op wie een liquidatiedreiging ligt, komt niet per se op de AIT. Maar ik krijg ze hier nog wel binnen. Daar moeten we mee dealen en dat is nog wel een uitdaginkje.”

In de nieuwe situatie is Tibboel niet meer direct betrokken en wordt de plaatsing centraal geregeld. De minister van Justitie en Veiligheid wordt verantwoordelijk voor plaatsing van een gedetineerde in het AIT-regime. Diegene komt vervolgens in één van de AIT’s in Nederland.

Naast deze formele beleidswijziging zijn er tal van andere zaken waar onrust over is ontstaan. Het bezoek wordt teruggeschroefd naar één uur per week in plaats van nu soms nog twee. En gedetineerden op de AIT mogen straks nog maar drie keer per week tien minuten bellen. Momenteel is dat nog maximaal zeven keer per week. De minimale hoeveelheid belminuten bedraagt wettelijk tien minuten per week.

Als AIT’ers met hun familie willen bellen, moeten ze dat overdag doen. Ze hebben geen telefoon op cel en als zij hun kinderen willen spreken, doen ze dat liefst in de avond. Het beperken van hun beltijd leidt dan ook tot onrust. De groep gedetineerden op de AIT is opstandiger dan normaal en er zijn vaker scheldpartijen en dreigementen.

Gevangenispersoneel is al tijden in gesprek met de AIT’ers over de nieuwe regels en probeert de boel wat tot bedaren te brengen. Het opgefokte gedrag richt zich volgens Tibboel niet direct op zijn medewerkers. „Ze zeggen niet specifiek: ‘Ik ga jou in elkaar slaan’, maar meer ‘jullie gaan nog wel merken hoe wij gaan reageren’, op die manier”, zegt Tibboel over de onrust. „We snappen ook wel dat ze boos zijn, maar ze moeten het niet op ons projecteren. Wij hebben het niet bedacht.”

Met de wetswijziging is ook geregeld dat AIT-gedetineerden alleen nog mogen bellen naar personen - advocaten uitgezonderd - die op dat moment bij een beveiligde locatie zijn. Zij kunnen dus niet meer zomaar met hun familie of vrienden bellen. Die moeten zich aanmelden bij een van de tien daarvoor aangewezen gevangenissen in Nederland.

Dat is nog best complex. Wie met iemand wil bellen die in Leeuwarden op de AIT zit, moet bijvoorbeeld naar Lelystad rijden om dat te kunnen doen. Bellers worden vooraf gescreend en kunnen dan in een aparte ruimte van één van die tien gevangenissen telefonisch contact hebben met hun vriend of familielid op de AIT.

Een andere ingrijpende maatregel is dat het aantal advocaten van een gedetineerde op de AIT wordt beperkt tot twee. Ook komt er cameratoezicht op gesprekken die gedetineerden met hun advocaat voeren.

Het komt geregeld voor dat zware criminelen meerdere zaken hebben lopen en zich laten vertegenwoordigen door twee of meer advocaten. Dat dit straks niet meer kan, leidt tot irritatie bij advocaten. Zij hebben het idee dat ze worden gewantrouwd. Justitie wil voorkomen dat criminelen hun raadsmannen en -vrouwen onder druk zetten en bepaalde boodschappen naar buiten brengen.

Een voorbeeld daarvan is Youssef Taghi die namens zijn neef Ridouan als advocaat optrad en berichten doorgaf. Oud-advocaat Inez Weski wordt daar ook van beschuldigd. Gevangenisdirecteur Tibboel stelt dat de meeste advocaten „misschien nog wel meer integer zijn dan ik”, maar heeft ook geen idee wat gedetineerden met hun advocaten bespreken.

„Ik kan en mag niet controleren wat er in de post zit. Dat kunnen ook geheime briefjes zijn. Ik denk niet dat het gebeurt, maar ik wéét het niet. Daarnaast mogen wij alle gesprekken op de AIT afluisteren, behalve die met advocaten. Weet ik veel wat ze zeggen.”

Dat de nieuwe regels al lange tijd een issue zijn voor gedetineerden, blijkt ook wel uit het jaarverslag van de Commissie van Toezicht van vorig jaar. Het aantal klachten vanuit de gevangenis in Leeuwarden steeg namelijk met meer dan 200 tot 857 klachten. Dat is het hoogste aantal sinds 2008.

De oorzaak is volgens de commissie, die toezicht houdt op het reilen en zeilen binnen een justitiële inrichting, niet eenduidig. ‘Wel kan worden opgemerkt dat ongeveer de helft van de klachten afkomstig is van de twaalf gedetineerden die op de AlT-afdeling verblijven’, aldus de commissie.

„We hebben op de AIT heel lang twee gasten gehad die overal over in beklag gingen”, bevestigt Tibboel. Hij verwacht dat het aantal klachten dat op zijn bordje komt, wel zal afnemen. „Beklagzaken over de AIT kwamen eerst bij mij omdat ik degene was die ze daar heeft neergezet, maar straks gaat dat naar het hoofdkantoor van justitie. Daar krijgen ze het druk, want die gasten gaan natuurlijk allemaal in beklag over het regime.”

De nieuwe regels hebben ook impact op het personeel van de gevangenis. Door een vierogenprincipe moeten er altijd twee bewakers mee als een AIT-gedetineerde bijvoorbeeld naar de bieb gaat en geestelijke verzorging moet plaatsvinden in aanwezigheid van twee hulpverleners. „Dit om te voorkomen dat een gedetineerde een collega onder druk kan zetten”, weet Tibboel. „We hebben dus meer begeleiding nodig en dat vergt ook wat van de planning met roosters.”