Femke Wiersma op bezoek bij een boerderij. Foto: Thijs Rooimans
Het PAS-dossier laat zien hoe er complexe problemen kunnen ontstaan wanneer kortetermijnbelangen boven zorgvuldige wetgeving en beleid gesteld worden, stelt Siebren Buist.
Enkele jaren geleden werd Nederland geconfronteerd met de problematiek rondom de zogenaamde PAS-melders. PAS staat voor Programma Aanpak Stikstof.
Het programma stelde agrariërs in staat hun bedrijven uit te breiden in de buurt van natuurgebieden, ondanks dat dit op grond van de wet- en regelgeving eigenlijk niet was toegestaan. In plaats van een vergunningprocedure volstond destijds een simpele melding, met de belofte dat de situatie later zou worden rechtgetrokken.
De regeling die tegemoet kwam aan de expansiedrift van de agrarische sector, was absoluut geen wijs besluit. De juridische haalbaarheid van de PAS-regeling en het later ‘rechttrekken’ van meldingen werd vooraf onvoldoende onderzocht.
2500 bedrijven illegaal
In 2019 oordeelde de rechter dat de PAS-regeling in strijd was met Europese natuurwetgeving. Hierdoor verloren duizenden boeren hun juridische basis om uit te breiden. Sindsdien zijn 2500 bedrijven, buiten hun schuld, illegaal. Dit leidde tot grote onrust in de sector, waar men de rechter voor verantwoordelijk stelde.
Het is echter belangrijk te benadrukken dat de rechter slechts de regels toepaste die door de wetgever waren vastgesteld.
De verantwoordelijkheid voor dit fiasco ligt dan ook bij de bestuurders die het PAS-beleid introduceerden zonder voldoende juridische onderbouwing. Zelfreflectie en verantwoordelijkheid nemen binnen het bestuur blijken vaak zwak ontwikkeld. In tegenstelling tot de neiging om de schuld extern te zoeken.
Wiersma vroeg uitstel
Minister Wiersma van Landbouw heeft inmiddels drie jaar uitstel gevraagd om een oplossing te vinden voor het PAS-probleem. Het milieuadviesbureau Mobilisation for the Environment (MOB) van Pieter Vollenbroek heeft al aangegeven dit uitstel niet te accepteren.
Het MOB zet nu in op handhavingsverzoeken tegen de grootste veebedrijven en uitstoters. Deze handhavingsverzoeken worden neergelegd bij provincies, dezelfde instanties die eerder de PAS-meldingen mogelijk maakten.
Dit leidt opnieuw tot spanningen in de agrarische sector, waarbij het MOB ten onrechte wordt aangewezen als schuldige.
Uitspraak in andere stikstofkwestie
Medio december deed de Raad van State uitspraak in een andere stikstofkwestie, namelijk of ongebruikte maar wel vergunde stikstofruimte zomaar gebruikt mag worden. Tot voor kort was dat toegestaan.
Op basis van deze uitspraak is dat niet meer het geval. Er moet dan alsnog een natuurvergunning zijn verleend. Dat kan ook gelden voor al verleende vergunningen. De Raad van State kijkt er nu anders naar, mede op basis van Europese regels.
De juridische en politieke impasse rondom de stikstofproblematiek roept grotere vragen op over de staat van onze democratische rechtsorde.
Onafhankelijke rechtspraak
Eerder uitten enkele hooggeplaatste rechters hun zorgen over de toekomst van de rechtsstaat. Zij waarschuwden dat de politieke macht in Nederland, net als in Polen en Hongarije, in staat zou kunnen zijn om de rechtsstaat opzij te schuiven.
Dit maakt het des te belangrijker dat zowel bestuurders en politici als boeren en burgers het belang van onafhankelijke rechtspraak erkennen.
Kortetermijnbelangen
Conclusie: het PAS-dossier laat zien hoe complexe problemen ontstaan wanneer kortetermijnbelangen belangrijker geacht worden dan zorgvuldige wetgeving en beleid.
De oplossing vereist niet alleen juridische, maar ook politieke moed en echt democratisch ethos. Het afschuiven van verantwoordelijkheden brengt ons geen centimeter dichterbij een structurele oplossing.
Achter dit probleem staat de rechtsstaat. De onafhankelijke rechtsstaat is de basis van een vrije en rechtvaardige samenleving. Die zorgt er onder meer voor dat de overheid zich aan de wet houdt.
Samen sterk
Dit is geen vanzelfsprekendheid; het vraagt om voortdurende inzet van ons allen. Ieder individu draagt de verantwoordelijkheid om deze kernwaarden te erkennen en te verdedigen.
Alleen samen kunnen we zorgen dat de rechtsstaat sterk blijft, zodat onze kinderen van dezelfde vrijheden en rechten kunnen genieten.
Siebren Buist uit Heerde is jurist en gespecialiseerd in milieu-, natuur- en strafrecht
