Na de brandbrief: bewegen gemeenten voor Ter Apel? Mark Boumans (VNG): ‘Maak duidelijk wat er gebeurt als ze niet leveren’

Breda wil Ter Apel niet in de kou laten staan. Dat liet de gemeente maandag weten bij de aankondiging van een nieuwe noodopvang, die deze week direct open ging. De asielzoekers die daar worden ondergebracht komen van opvanglocaties die sluiten, vooral in Biddinghuizen. De noodopvang daar, goed voor 1.200 plekken, moet vrijdag leeg zijn. Zo wordt al langere tijd geschoven met opvangplekken binnen het asielsysteem.

„De eerste gemeente die helpt”, schreef asielminister Bart van den Brink over Breda op Instagram, met een emoticon van een gespierde arm. Op 26 maart riep hij gemeenten op solidair te zijn en per direct ‘acute spoednoodopvang’ te realiseren, omdat de situatie volgens hem ‘urgent en kritiek’ is.

Het aanmeldcentrum in Ter Apel kampt al maanden met overbezetting door een vastgelopen asielketen. Het aantal bewoners ligt structureel boven de toegestane grens van 2.000 asielzoekers. Vorige week waarschuwden het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) en de gemeente Westerwolde zelfs voor een reëel risico op een gecontroleerd deurbeleid. In dat scenario zouden mogelijk honderden mensen geen toegang meer krijgen tot de opvang en op straat kunnen belanden. Afgelopen donderdag waren er 2077 mensen.

Op donderdagmiddag stond de teller op vier extra noodopvanglocaties. De opvang in Breda brengt tijdelijk verlichting. De locatie is alleen in april in gebruik voor asielopvang, verdwijnt in mei en juni vanwege grote evenementen en keert in juli en augustus terug. Ook in Dronten wordt na Pasen tot en met september plaats gemaakt voor 200 asielzoekers. Leiden vangt twee maanden lang 70 asielzoekers op in een kerk en de gemeente Almere creëert 170 tijdelijke opvangplekken.

Als er niet snel meer opvang komt, ontstaat bij het COA een tekort van duizenden opvangplekken, oplopend tot mogelijk achtduizend tegen het einde van de zomer. Een aantal plekken die eigenlijk zouden sluiten, blijft uit nood voorlopig open. Toch is Mark Boumans (VVD), burgemeester van Doetinchem en vicevoorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), hoopvol gestemd. „Maar er moet nog veel gebeuren.”

Vanuit de VNG is ook een brief gestuurd om medewerking van gemeenten te vragen. Volgens Boumans hebben meerdere gemeenten zich inmiddels gemeld, maar zijn er nog veel vragen. „Gemeenten zeggen dat ze het wel willen doen, maar zijn ook op zoek naar duidelijkheid: hoe zit het precies en onder welke omstandigheden?”

COA herkent dat. Wanneer nieuwe locaties bekend worden gemaakt, is aan de gemeenten zelf, aldus een woordvoerder. Tegelijkertijd is het „zeer belangrijk dat nog meer gemeenten spoedig in beweging komen.”

Volgens Boumans kent de terughoudendheid bij gemeenten meerdere oorzaken. „Door het beleid van mevrouw Faber en mevrouw Keijzer (oud-asielministers) is veel onrust ontstaan”, zegt hij. „Dat heeft de weerstand tegen azc’s vergroot.” Het vorige kabinet wilde de spreidingswet intrekken, waardoor ruimte ontstond om die niet uit te voeren. „Dat maakt het voor gemeentebestuurders lastiger om nu nieuwe opvanglocaties te openen, zeker na eerdere spanningen en bedreigingen rond azc’s.”

Daarnaast twijfelen gemeenten aan de betrouwbaarheid van afspraken met het COA. „Bestuurders vragen zich af of opvang voor bijvoorbeeld drie maanden ook echt tijdelijk blijft.”

Ook is de anti‑azc‑stem in veel gemeenteraden gegroeid. Na de raadsverkiezingen moeten nieuwe colleges hun positie nog bepalen. „Gemeenten staan nu niet te springen om zulke besluiten”, zegt Boumans. „Bij sommige nieuwe raadsleden leeft bovendien het idee dat opvang niet doorgaat als een gemeente tegen is. Dat klopt niet.”

Een aantal extra, tijdelijke opvangplekken is niet genoeg om Ter Apel structureel te verlichten. „Ja, dat erken ik”, zegt Boumans. „Maar gemeenten die nu helpen, kunnen anderen inspireren. Het kost tijd om weer in een positieve flow te komen.”

Maar met alleen inspireren kom je er mogelijk niet, voorziet hij. „De minister moet duidelijk maken wat zijn escalatiemodel is: wat gebeurt er als een gemeente niet levert? Als gemeenten weten dat ingrijpen volgt, kiezen ze er vaak voor zelf regie te houden.”

Gemeenten die nog niet voldoen aan de spreidingswet worden door minister Van den Brink aangespoord alsnog verantwoordelijkheid te nemen. Alle gemeenten krijgen een brief waarin de lokale situatie wordt besproken; wie onvoldoende opvang biedt, moet dat toelichten. Daarna kunnen stappen volgen, al is nog niet duidelijk welke.

Als potentieel drukmiddel noemt Boumans de mogelijkheid van indeplaatsstelling. Dat kan betekenen dat vastgoed van het Rijk binnen een gemeente wordt ingezet voor asielopvang, ook zonder overleg met het gemeentebestuur. Daarnaast kan de overheid zelf nieuwe locaties realiseren, bijvoorbeeld door de aankoop van een leegstaand hotel. „Je kunt daar van alles bij bedenken”, zegt hij. „Maar dat is een situatie die we liever vermijden; we willen dit samen doen.”

Succesverhalen zijn de komende tijd cruciaal, gelooft Boumans. „We hebben dringend behoefte aan voorbeelden waaruit blijkt dat opvang niet automatisch leidt tot overlast of onveiligheid. Dat zichtbaar maken is essentieel.”

Zijn kernboodschap herhaalt hij al jaren. „Wat we nodig hebben is rust, reinheid en regelmaat. De asielketen op orde brengen lukt niet in één of twee jaar; dat kan een hele regeerperiode duren. Maar je kunt wel stappen zetten en dat is noodzakelijk.”

Voor Boumans is duidelijk dat de druk op Ter Apel niet langer zo kan doorgaan. Hij verwacht dat verlichting sneller mogelijk moet zijn dan het volledig herstellen van de asielketen, mits gemeenten blijven bijdragen. „Ik kom zelf uit die omgeving en heb daar familie wonen, dus ik snap goed wat er leef t in Ter Apel. Mensen zijn het na al die jaren gewoon zat”, zegt hij. „Het zou vreselijk zijn als er opnieuw mensen buiten moeten slapen voordat iedereen voelt hoe urgent het is. Dit moeten we samen oplossen.”