Zes van de acht Haagse bewindslieden die naar Ter Apel zijn gekomen. Beeld: DVHN
Het is al jaren een vaste kop in deze krant: ‘Opvang Ter Apel overvol’. In acht jaar tijd ontving burgemeester Jaap Velema acht Haagse bewindslieden in Ter Apel, maar structurele oplossingen bleven uit. Deze krant zet de beloften op een rij.
Wie de berichtgeving van acht, vijf of drie jaar geleden terugleest, zou zweren dat het over vandaag gaat: Ter Apel dweilt met de kraan open (2018), Te weinig grip op overlast (2021), Overvolle opvang nog altijd groot probleem (2022). Steeds dezelfde strekking, dezelfde problemen, dezelfde noodkreten.
Plannen, pilots en toezeggingen stapelden zich ondertussen op. DVHN dook in de archieven: welke beloften kreeg Ter Apel en wat kwam daarvan terecht?
Staatssecretaris Mark Harbers (VVD) - 2017-2019
In Mark Harbers’ tijd liep de situatie in Ter Apel al zichtbaar uit de hand. Een groep veiligelanders, asielzoekers uit zogenoemde veilige landen met weinig kans op asiel, was vrijwel dagelijks betrokken bij winkeldiefstallen en zorgde voor onrust in het openbaar vervoer.
In het dorp en de omliggende plaatsen groeide het gevoel van onveiligheid. Het draagvlak voor het aanmeldcentrum kwam verder onder druk te staan. Harbers bezocht Ter Apel in anderhalf jaar tijd drie keer en kondigde stevige maatregelen aan.
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Mark Harbers (l) bezocht burgemeester Jaap Velema (r). Foto: Huisman Media
Overplaatsingen en snelle afhandeling
Overlastgevend gedrag van asielzoekers noemde Harbers ‘volstrekt ontoelaatbaar’. Daarom wilde hij dat deze groep werd overgeplaatst naar de extra begeleiding‑ en toezichtlocaties (ebtl’s) in Hoogeveen en Amsterdam. In die centra golden strenge regels, beperkte bewegingsvrijheid én bewoners moesten er een programma voor gedragsverandering doorlopen.
Ook beloofde hij snellere afhandeling van kansarme asielaanvragen, zodat veiligelanders minder lang in de opvang zouden blijven. Daarnaast moest een speciale pendelbus de druk op buslijn 73 verminderen.
In 2019 stelde Harbers ketenmariniers aan – schakels tussen gemeente, COA, politie en ministerie – bedoeld om sneller in te grijpen zodra de overlast weer oplaaide.
Vroegtijdig opgestapt
Tijdens zijn termijn bleven de zichtbare effecten van de maatregelen beperkt. Slechts een kleine groep overlastgevers werd daadwerkelijk naar ebtl’s overgeplaatst en velen vertrokken voortijdig met onbekende bestemming. De versnelde procedures strandden door personeelstekorten en IND‑achterstanden.
De pendelbus kwam na vertraging wel op gang en verminderde de overlast in het openbaar vervoer merkbaar. Maar nog voordat de ketenmariniers goed en wel op stoom waren, stapte Harbers op na politieke onrust omdat criminaliteitscijfers over asielzoekers onvolledig aan de Kamer waren gemeld. Ankie Broekers‑Knol (VVD) volgde hem op.
Toen Ankie Broekers-Knol in 2019 staatssecretaris werd, sprak zij direct vertrouwen uit in de aanpak van haar voorganger. Ook zij trof een onrustig Ter Apel, terwijl de coronapandemie het opvangsysteem kort daarna extra ontregelde. Het aanmeldcentrum ging zelfs een tijd op slot.
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Ankie Broekers-Knol bezocht Ter Apel. Foto: Huisman Media
Een belangrijk speerpunt was ook voor Broekers-Knol de harde aanpak van overlastgevende veiligelanders. De ketenmariniers kregen een centrale rol: zij moesten overlastgevers sneller aanpakken, gebiedsverboden opleggen en procedures versnellen.
Ook kwamen er praktische maatregelen: een verlenging van de pendelbus, collectieve winkelverboden en een versoberde opvang voor kansarme asielzoekers. Die opvang moest het minder aantrekkelijk maken om naar Nederland te komen.
De maatregelen zorgden lokaal soms voor verlichting, maar bleken vooral symptoombestrijding. Overlastincidenten bleven terugkeren.
Plan: betere spreiding, maar weinig animo
Broekers-Knol benadrukte herhaaldelijk dat opvang eerlijker over Nederland moest worden verdeeld. Zij riep provincies en gemeenten op nieuwe locaties te openen en pleitte voor een evenredige verdeling van duizenden extra opvangplekken.
Maar vrijwillige spreiding kwam nauwelijks van de grond. Gemeenten in Groningen en Drenthe sprongen bij, terwijl veel andere regio’s achterbleven.
De frustratie in Westerwolde groeide. De gemeenteraad waarschuwde dat Ter Apel geen ‘afvoerputje van het Nederlandse asielbeleid’ mocht worden en stopte met de versoberde opvang omdat andere gemeenten niet meededen.
Ondanks de maatregelen bleef Ter Apel overvol — vooral tijdens de piek na corona — en hield de overlast aan. Bij de kabinetswisseling in 2022 lag de kernvraag daarom nog altijd op tafel: hoe verdeel je de druk eerlijk over Nederland?
Staatssecretaris Eric van der Burg (VVD) - 2022 - 2024
Eric van der Burg presenteerde zich als een optimistische doener, maar toen hij aantrad stond Ter Apel al op het kookpunt. De zomer van 2022 werd berucht door de buitenslapers voor het aanmeldcentrum: honderden asielzoekers die noodgedwongen in het gras lagen omdat de opvang vol zat. Voor het eerst kwam Artsen zonder Grenzen in eigen land in actie.
Westerwolde waarschuwde dat het draagvlak op instorten stond en dat Den Haag eindelijk structureel moest ingrijpen.
Staatssecretaris Eric van der Burg spreekt in Sellingen met burgemeester Jaap Velema. Foto: Huisman Media
Eén van Van der Burgs belangrijkste beloften was een tweede aanmeldcentrum. Uiteindelijk bleven Bant en Alkmaar als opties over, maar in beide gemeenten stuitten de plannen op stevig verzet van inwoners, raadsleden en bestuurders. Daarmee strandde het plan nog vóór het van de grond kwam.
Strenge locatie 2.0
Om de overlast van veiligelanders aan te pakken opende Van der Burg in Ter Apel een procesbeschikbaarheidslocatie (pbl). Kansarme asielzoekers zouden daar onder beperkte bewegingsvrijheid een versneld proces doorlopen. De maatregel bleek echter juridisch onhoudbaar: de rechter oordeelde dat er geen wettelijke basis was om mensen zonder individueel besluit 22 uur per dag binnen te houden. De pbl moest sluiten en de overlast bleef.
Ondertussen liep de opvangketen verder vast. Azc’s zaten vol, statushouders konden niet doorstromen naar woningen en tijdelijke crisisnoodopvang raakte telkens uitgeput.
Begin dwangsommen
De gemeente Westerwolde stapte in 2024 voor het eerst naar de rechter omdat het aanmeldcentrum structureel meer asielzoekers opving dan was toegestaan. Een eerder bemiddelingstraject tussen de gemeente en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), onder leiding van de Nationale ombudsman, had geen oplossing opgeleverd.
De rechter oordeelde dat het COA een dwangsom per dag van overbezetting moest betalen. In totaal volgden drie rechterlijke uitspraken, waarin werd bevestigd dat dit niet boven de afgesproken grens van 2.000 asielzoekers mag uitkomen. Volgens het COA is de overbezetting het gevolg van een landelijk tekort aan opvangplekken.
Spreidingswet
Tegelijkertijd bleven gemeenten slechts mondjesmaat bereid nieuwe opvanglocaties te openen. Daarom kondigde Van der Burg de Spreidingswet aan: een wettelijke plicht voor alle gemeenten om opvangplekken te leveren. Daarmee werd geprobeerd een structureel probleem wettelijk af te dwingen, nadat vrijwillige spreiding jarenlang onvoldoende werkte.
De wet stuitte op stevige weerstand, ook binnen zijn eigen VVD. De partij had moeite met dwang. „Dat hebben we allemaal”, zei Van der Burg in 2022. „Maar dwang is nodig, want spontaan gaat het niet.”
De Spreidingswet werd uiteindelijk aangenomen, maar was aan het einde van zijn termijn nog niet operationeel. Zijn opvolger, Marjolein Faber, kondigde aan de wet te willen afschaffen.
Schadevergoeding
Inwoners en ondernemers in Ter Apel werd herhaaldelijk compensatie beloofd. Al in 2018 erkende Harbers dat winkeliers hun schade moeilijk konden verhalen en zegde hij verbetering toe. Onder Broekers‑Knol bleef compensatie onderwerp van afspraken met Westerwolde, maar een structurele landelijke regeling kwam er niet.
De grootste stap volgde onder Van der Burg, die een door het Rijk gefinancierd schadefonds invoerde waarmee vanaf 2024 claims konden worden ingediend. Omdat de kritiek op de werking aanhield, kondigde Keijzer aan de regeling te verbeteren. Zo stapelden toezeggingen zich op, terwijl de overlast bleef.
Minister Marjolein Faber (PVV) - 2024 - 2025
Vanaf dag één was Marjolein Fabers inzet glashelder: de asielinstroom moet omlaag en daar moest het gesprek over gaan.
De nieuwe PVV-minister zette in op noodwetten, opt-outs uit Europese afspraken en grenscontroles, terwijl de situatie die zij aantrof in Ter Apel ook iets anders vroeg: acute extra opvang, doorstroom en landelijke regie. Het aanmeldcentrum zat al geruime tijd boven de afgesproken limiet van tweeduizend plekken.
Marjolein Faber tijdens een bezoek aan Ter Apel. Foto: Marcel Jurian de Jong
Minder instroom, minder instroom
Instroombeperking was Fabers centrale belofte: minder asielaanvragen door strenger beleid, sneller uitzetten en minder ‘onnodige’ procedures. Structurele maatregelen voor Ter Apel zelf bleven echter uit. De landelijke regietafel, bedoeld om escalaties te voorkomen, riep zij niet bijeen.
„Alles draait bij haar om instroom”, zegt burgemeester Jaap Velema in 2024, „maar de acute problemen blijven liggen.”
Waar haar voorganger Eric van der Burg vaak stad en land afbelde om extra bedden te regelen, moest Velema zélf burgemeesters benaderen. „De minister loopt weg voor haar verantwoordelijkheid”, aldus Velema. Het ministerie benadrukte tegelijkertijd dat er „met man en macht” werd gewerkt om de druk op de opvang te verlichten.
Strenge locatie 3.0
Een tweede belofte was de terugkeer van een strenge opvanglocatie voor kansarme asielzoekers. De verscherpt toezichtlocatie (vtl), opvolger van de juridisch gesneuvelde procesbeschikbaarheidslocatie, bleek een afgezwakte variant: bewoners mochten naar buiten, deelname aan het dagprogramma was vrijwillig en de bewegingsvrijheid bleef grotendeels intact.
In Ter Apel leidde dat tot teleurstelling: het beloofde ‘strengste asielbeleid ooit’ botste met juridische grenzen.
Volgens Velema werden geen echte oplossingen geboden voor de grote groep kansarme asielzoekers in het dorp. „Teleurstellend, teleurstellend, teleurstellend.”
Afschaffen Spreidingswet en voorrang
Verder zette Faber in op het afschaffen van voorrang voor statushouders op woningen en de Spreidingswet, die op dat moment voorzag in circa 80.000 opvangplekken. Lokale bestuurders waarschuwden dat het schrappen daarvan de doorstroom zou blokkeren en de druk op Ter Apel verder zou vergroten.
Door de voortdurende aankondiging dat de wet zou verdwijnen, werden gemeenten bovendien terughoudender met het openen van nieuwe opvanglocaties.
Faber stopte op 3 juni 2025, toen het kabinet-Schoof viel en zij aftrad als minister van Asiel en Migratie. In april buigt de Eerste Kamer zich nog over haar asielwetten, die volgens Faber de instroom moeten beperken.
Minister Mona Keijzer (BBB) - 2025 - 2026
Toen Mona Keijzer aantrad als minister van Asiel en Migratie trof ook zij een overvol Ter Apel. Het aanmeldcentrum zat vaak boven de afgesproken opvanggrens, de dwangsommen voor het COA liepen op en ondernemers en bestuurders spraken van groeiende overlast door een grote groep kansarme asielzoekers.
De asielinstroom was inmiddels lager dan in eerdere jaren, maar door gebrek aan opvangplekken en stagnerende doorstroom bleef de druk onverminderd hoog. Keijzer noemde de situatie in Ter Apel in december 2025 ‘onverteerbaar’ en beloofde snel zichtbare verbeteringen, vooral rond de groep veiligelanders.
Demissionair minister Mona Keijzer (Asiel en Migratie) op bezoek bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. Foto: Robin van Lonkhuijsen
Van driehonderd naar honderd
Haar belangrijkste toezegging was concreet: het aantal veiligelanders in Ter Apel moest omlaag van ongeveer 300 naar 100. Dat moest gebeuren door hen over het land te spreiden en procedures te versnellen.
Ook wilde zij de vreemdelingenpolitie terugbrengen naar Ter Apel en de bestaande strengere opvang voor overlastgevende veiligelanders uitbreiden, eventueel zelfs met juridische risico’s als dat nodig was. „De enige manier om te toetsen of iets mag, is door het te doen”, zei Keijzer daarover.
Beloftes zonder doorbraak
Tegen het einde van haar ministerschap was van de kernbelofte — minder veiligelanders en merkbaar minder druk op Ter Apel — nog weinig terechtgekomen. Het aantal veiligelanders bleef hoog; op een zeker moment zaten er zelfs zo’n zeshonderd in het aanmeldcentrum. De terugkeer van de vreemdelingenpolitie en andere aangekondigde maatregelen kregen geen concrete tijdlijn.
Net als bij eerdere bewindspersonen bleef Ter Apel daarmee afhankelijk van tijdelijke ingrepen, terwijl structurele oplossingen opnieuw vooruit werden geschoven.
Bart van den Brink (CDA) - vanaf 2026
Met Bart van den Brink aan het roer begint een nieuw hoofdstuk, op een moment waarop het aanmeldcentrum in Ter Apel nog steeds boven de maximale opvangcapaciteit zit. Op 13 februari werd de maximale boete van 5 miljoen euro voor het COA bereikt.
Bart van den Brink (r) bezoekt het aanmeldcentrum in Ter Apel. Hier in gesprek met burgemeester Jaap Velema (l). Foto: Boudewijn Benting
Zijn eerste belofte is bescheiden: vijftien extra boa’s en handhavers voor Emmen. Verdere toezeggingen doet nog hij niet. „Voor complexe vraagstukken als asiel zijn geen makkelijke oplossingen”, zei hij na zijn eerste bezoek. „Snelle beloftes zijn nooit een goed idee.”
De gemeente Westerwolde zegt de minister de ruimte te geven om maatregelen ‘voortvarend in de praktijk te brengen’, waaronder de verdere uitvoering van de Spreidingswet, waar het kabinet-Jetten nieuw leven in wil blazen.
Steeds dezelfde kop
Acht jaar lang liepen vele Haagse belofte vast: gemeenten die geen opvang wilden openen, een woningmarkt die doorstroom blokkeerde, juridische grenzen, politiek gesteggel en maatregelen die in de praktijk sneuvelden. Een piek in instroom of een kink in de keten had steeds hetzelfde gevolg.
En zo keerde, ondanks nieuwe bewindspersonen en nieuwe plannen, steeds dezelfde kop terug: Ter Apel is overvol. Of het lukt die kop eindelijk uit de krant te krijgen, moet de komende jaren blijken.
Twee bewindslieden zijn buiten beschouwing gelaten: Christophe van der Maat (tijdelijk vervanger van Van der Burg) en David van Weel, die naast Mona Keijzer minister van Asiel was. Hun verantwoordelijkheid voor het dossier was kort of gedeeltelijk. Keijzer ging over de opvang, Van Weel over de instroom.
