Handtekening Willem van Oranje te zien bij Nienoord in Leek. ‘Hij moet daar trots op zijn geweest’

Voorzichtig haalt publieksadviseur Bas van der Heide (26) van de Groninger Archieven verschillende gekreukte en vergeelde papieren uit een kartonnen beschermhoes. Hij spreidt de papieren behoedzaam uit op een robuuste houten archiefkist middenin een zaal van landgoed Nienoord in Leek.

De documenten die uit de kist komen, dateren uit de zestiende eeuw. Maar ze zijn nog in perfecte staat. Het absolute pronkstuk: een brief met de bezegelde handtekening van niemand minder dan ‘Guillaume de Nassau’, oftewel Willem van Oranje. De Vader des Vaderlands schreef in 1581 een brief aan Wigbold II van Ewsum, toenmalig landheer van Nienoord en zoon van de stichter van de borg.

De brief bracht verheugd nieuws voor de Leekster borgheer: Willem van Oranje bevestigde daarin zijn benoeming tot overste van de Ommelanden, een soort kolonel voor de hele provincie Groningen. „’Mooi’, zal Wigbold hebben gedacht”, vermoedt Van der Heide: „’Nog meer geld en macht’. Maar ik denk dat hij er ook trots op is geweest.”

De brief is een van zeven documenten die donderdagavond gratis te bewonderen zijn op Nienoord. Net als de kist zelf, die ook uit de zestiende eeuw stamt. Het waren privébezittingen van de familie Van Ewsum, de oprichters van het landgoed.

Met de mini-tentoonstelling trapt museumdirecteur Geert Pruiksma (58) de festiviteiten af rond het 500-jarig bestaan van ‘zijn’ Nienoord. Tot en met zondag is het feest in Leek. Nazaten van de familie Van Ewsum zijn vrijdag bij de officiële opening. „Dan komen er allemaal hotemetoten”, blikt Pruiksma vooruit. „Maar donderdagavond zijn alvast alle inwoners van de gemeente uitgenodigd. Dat is eigenlijk honderd keer leuker.”

Pruiksma is blij dat de tropische zomer juist donderdag even een tandje terugschakelt. De weersomslag komt precies op tijd. Want die kist kan prima tegen een stootje, maar de eeuwenoude documenten zijn kwetsbaar. Vooral de lakzegels zouden door de hitte zomaar kunnen smelten.

Na de expositie gaan ze zo dan ook snel mogelijk terug naar de kluis van de Groninger Archieven, die de kist voor deze speciale gelegenheid even uitleent. Medewerker Van der Heide benadrukt hoe uniek de kans is om de papieren met eigen ogen te zien. „Dit doen we eigenlijk nooit. Het is hier binnen te warm en te vochtig. Maar voor één avond maken we een uitzondering.”

Vooral die ene brief markeert een woelige periode in de Nederlandse historie. In 1580 kozen de Van Ewsums partij voor de Oranjes in hun strijd tegen de Spaanse overheersers. „De Van Ewsums behoorden tot hun belangrijkste strijdmakkers”, zegt Pruiksma. Wigbolds benoeming was eervol maar ook beladen. Het is bovendien de enige handtekening van de Vader des Vaderlands in de provincie Groningen.

Stadhouder Rennenberg uit Groningen stond juist aan de andere kant: hij stapte in 1580 over naar de Spanjaarden. Hij liet het archief van Van Ewsum in beslag nemen. De kist verdween naar zolder op het stadhuis en raakte in de vergetelheid, tot het einde van de negentiende eeuw. Zo bleef de inhoud uitzonderlijk goed bewaard. Behalve de zeven papieren op Nienoord liggen er nog veel meer op het depot van de Groninger Archieven.

Publieksadviseur Van der Heide spreekt van een tijdcapsule. „Hij zat bomvol met archieven. Persoonlijke brieven, poëzie, een rekeningenboekje, bladmuziek, papieren over tuinieren. Normaal gooiden mensen zulke persoonlijke documenten na een tijd gewoon weg, maar deze zijn bewaard gebleven”, zegt Van der Heide. „Heel bijzonder. Je krijgt een inkijkje in het dagelijkse leven van toen.”

Hij pakt er een ander papier bij, een soort diploma. Dat ontving Wigbold van Ewsum van een kerkelijk leider omdat hij een reis naar Jeruzalem had gemaakt. Vanwege die prestatie werd hij benoemd tot Ridder van het Heilige Graf.

Wel een beetje jammer dat de toenmalige Groninger archiefdienst er pontificaal een stempel op drukte toen de archiefkist in de negentiende eeuw werd herontdekt. „Dat vonden ze leuk om erop te rammen”, zegt Van der Heide over zijn voorgangers. „Ja, als historicus vind ik dat zonde.”