Hou op jongeren als sneeuwvlokjes te betitelen. Daarvoor zijn hun mentale problemen, soms uitmondend in zelfdoding, te groot

Dit is de tijd van je leven! De wereld ligt aan je voeten! Het zijn van die zinnetjes die jongeren sinds jaar en dag horen van hun ouders, grootouders, docenten en andere volwassenen in een poging hen aan te sporen tot genieten - wat dat ook mag zijn. Want daar lenen de onbezonnen jaren van de jeugd zich bij uitstek voor, menen de oudere generaties. Immers: het is de tijd waarin de verantwoordelijkheid voor carrière, kinderen en hypotheek nog ver weg is. Wie maakt je wat?

Om maar met de deur in huis te vallen: generatie Z annex Gen Z - jongeren geboren tussen pakweg 1997 en 2012 - is de minst zorgeloze generatie ooit. De cijfers wijzen het uit: van de jongeren tussen 13 en 25 jaar denkt 20 tot 30 procent wel eens tot heel vaak aan zelfdoding - een stijging van 20 tot 50 procent vergeleken met 12 jaar geleden. Tien jaar geleden maakten 240 jongeren een einde aan hun leven; nu zijn dat er ongeveer 300 per jaar. De stijging komt voor de rekening van de twintigers. De suïcides onder adolescenten zijn (nog) niet gestegen en liggen op ongeveer 60 per jaar.

„Dat is een forse stijging’’, zegt jeugdonderzoeker en adjunct hoogleraar Diana van Bergen (47) van de RUG die zich heeft gespecialiseerd in suïcide onder jongeren. „En onder adolescenten zien we een stijging van het aantal pogingen.’’

Van Bergen schetst geen zonnig beeld van de huidige generatie jongeren. „De risicofactoren waardoor de kans op suïcide groter wordt, zijn toegenomen. Steeds meer jongeren kampen met depressie, angst, paniek, eenzaamheid. Ze lijden onder perfectionisme en stress. ‘’

Hoe dat komt, is niet tot nauwelijks onderzocht, maar dat gaat veranderen als het aan Van Bergen ligt. „We moeten onderzoeken wat jongeren in hun leven ervaren dat ze zo neerslachtig en somber maakt. Hoe kan het dat ze zich zo onder druk voelen staan en gestresst zijn? Ik denk dat het een sociaalmaatschappelijk probleem is.’’

Ze doelt op de toenemende individualisering, die zich uit in de druk op schoolopleiding en carrière. „Ik denk dat de nadruk minder op het individu zou moeten liggen en meer op de groep, de school, familie, omgeving en sportclubs.’’

Dat zegt Van Bergen omdat er twee belangrijke factoren zijn die zelfdoding in de hand werken: het gebrek aan gevoelens van geborgenheid en verbondenheid en het idee anderen tot last te zijn.

„Het is bewezen dat er minder suïcidaliteit voorkomt als kinderen zich op hun plek voelen op school, binnen hun gezin en binnen vriendengroepen. Dat bedoel ik met het belang van een maatschappelijke laag, al zeg ik daarmee niet dat jongeren geen baat hebben bij therapie’’, zegt Van Bergen.

In de tweede factor - het hardnekkige idee hebben dat ouders en vrienden beter af zouden zijn zonder jou - ligt een deel van de oplossing besloten, zegt Van Bergen. „Als naasten ook maar iets merken van gevoelens van waardeloosheid bij een jongere, dan helpt het al als ze zeggen dat ze van hem of haar houden en vooral niet kwijt willen.’’

Ze schudt een voorbeeld uit haar mouw. „Ik heb ooit een jonge vrouw geïnterviewd die op het punt had gestaan een einde aan haar leven te maken. Precies op dat moment had ze een appje gekregen in de vriendengroepsapp. Waar ze bleef, vroegen haar vrienden die haar misten op een feest. Dat heeft haar zo geholpen.’’

Waar eerder de kwetsbaarheid van jongeren met suïcidegedachten bestond uit een samenspel van trauma, stoornissen, verwaarlozing, stress, doelloosheid en psychische problemen; nu is er ook bij jongeren die ‘slechts’ met enkele van deze problemen worstelen al suïcidaliteit zichtbaar, zegt Van Bergen. Dit maakt de stijging deels inzichtelijk.

Gen Z-jongeren die aan zelfdoding denken hebben volgens haar vaak het gevoel dat hun leven nergens naartoe gaat en ze missen vertrouwen in de toekomst. „Dat komt in de eerste plaats door de combinatie van het streven naar perfectie en ik vermoed ook het doorgeschoten individualisme. Tel daar de actuele problemen bij op, zoals het gebrek aan woonruimte, de klimaatcrisis, oorlogen.’’

De rol van de negatieve kanten van sociale media komt ook naar voren in onderzoek naar gedachten aan zelfdoding bij jongeren. „Al het pesten online enerzijds en het online perfectionisme waaraan jongeren zich meten anderzijds: het maakt dat ze zich niet goed genoeg en alleen voelen, waardoor zij het leven niet langer verdragen’’, zegt Van Bergen.

Vergelijkbare bezorgdheid uit universitair hoofddocent Frederike Jörg (54) die binnen de afdeling psychiatrie van het UMCG onderzoek doet naar het voorkomen van psychische aandoeningen. Ze zou willen dat het líjkt of jongeren meer mentale problemen hebben omdat ze er tegenwoordig meer voor durven uitkomen. „Aan de hand van suïcidecijfers en de wachtlijsten in de Jeugdzorg weten we dat er iets loos is.’’

Jörg noemt naast de prestatiedruk, sociale media en de onzekere toekomst nóg een oorzaak van de toegenomen problemen. Dat is de groeiende groep arme gezinnen.

„In sommige gezinnen is veel aan de hand. Door scheidingen, schulden of armoe, of een combinatie daarvan, is er te veel stress waardoor ouders niet aan opvoeden toekomen. Armoede leidt tot psychische en lichamelijke problemen, dat is bekend, maar toch neemt ook dit kabinet alleen maar maatregelen waardoor die groep mensen groter wordt’’, zegt Jörg.

„Mensen zeggen heel gemakkelijk dat jongeren van tegenwoordig sneeuwvlokjes zijn die weerbaarder moeten worden. Ik vind dat we er geen individuele kwestie van moeten maken. Dit is een maatschappelijk probleem. Jongeren moeten gehóórd worden, het is hun toekomst.’’

Als Jörg het voor het zeggen had, zou ze het armoedeprobleem oplossen. Ze zou een maatschappij wensen waarin iedereen van waarde was, van laag- tot hoogopgeleid. En ze bepleit openheid over mentale problemen, zeker in Groningen waar de situatie nijpender is dan in andere delen van het land door intergenerationele armoede, werkloosheid en deels door de aardbevingen.

Jörgs advies aan ouders? „Het is belangrijk om goed in gesprek te gaan. Luister naar je kinderen, sta open voor ze, oordeel niet en heb aandacht voor ze, ook voor wat ze online doen.’’

Hetzelfde zegt Van Bergen, waarbij ze opmerkt dat jongeren er eerder over praten met hun vrienden dan met hun ouders. „Durf als omgeving in gesprek te gaan. Stel de vraag: zie je het niet meer zitten? Maak contact met iemands wanhoop, vraag door. Dat heeft meer zin dan de boel sussen en direct oplossingen aandragen. Voor jongeren die heel diep zitten, kan het natuurlijk wel helpen samen hulp te zoeken.’’

Van Bergen ziet, naast een prettige omgeving, heil in invulling van de dag middels werk of school. Daarnaast is het goed voor jongeren om na te denken over betekenisgeving. „Denk na over de rol die jij wilt pakken waardoor je je van waarde gaat voelen. Mensen kikkeren er van op als ze iets kunnen betekenen voor anderen.’’