Het duistere verhaal van de Moor-SA in het Emsland: de kampbewakers aan de andere kant van de grens

Dat heet Die Moor-SA en behoort tot de serie werken die door het Herinneringscentrum Esterwegen wordt uitgegeven.

Esterwegen, ter hoogte van Bourtange, was een van die vijftien concentratiekampen in het grensgebied met Groningen en Drenthe. Emslandlager werden ze ook wel genoemd. Ze werden in de jaren dertig van de vorige eeuw gebouwd. Er werden politieke tegenstanders van de nazi’s gevangen gehouden, onder anderen communisten. Het waren geen vernietigingskampen zoals dat in Auschwitz; er werden geen gevangenen vergast. Maar duizenden vonden er wel de dood, door ondervoeding, ziekte en slechte behandeling door de bewakers.

,,Die bewaking werd sinds 1934 in veel van de kampen geregeld door de Moor-SA’’, vertelt Sebastian Weitkamp namens het Herinneringscentrum Esterwegen. Dat centrum staat op de plek van het voormalige concentratiekamp en besteedt op allerlei manieren aandacht aan de geschiedenis van de Emslandlager.

De SA (Sturmabteilung) was als bewakingsdienst actief in heel nazi-Duitsland. Dat woord ‘Moor’ sloeg op het Bourtangermoor, het enorme grensoverschrijdende hoogveengebied waarin de kampen zich bevonden.

,,De leden van de Moor-SA waren vooral jonge mannen, boeren met name, die uit alle delen van Duitsland kwamen en niet alleen de kampen zelf bewaakten’’, zegt Weitkamp. ,,Ze bewaakten de gevangenen ook als die buiten het kamp dwangarbeid moesten verrichten. Daarbij ging het om het afgraven van het hoogveen.’’

Door dat afgraven, een groots opgezet project, werd de grond geschikt voor landbouw. De bewakers wilden daarop zelf een boerderij bouwen en runnen. Met dat doel voor ogen waren ze mede naar het Emsland gekomen: toezien op een adequate ontginning van het gebied en daarvan zelf profiteren door zich er te vestigen, als kolonist.

De bewakers waren niet alleen beoogde kolonisten, maar vooral ook snoeiharde nazi’s. Ze wilden de gevangenen ‘opvoeden’ en gingen daarbij hardhandig te werk. Duizenden mannen vonden door die behandeling de dood.

Vele jaren duurde dat schrikbewind. Maar aan het einde van de jaren dertig, toen de Tweede Wereldoorlog naderde en ook daadwerkelijk uitbrak, veranderde de situatie volgens Weitkamp voor de bewakers. Duidelijk werd toen dat vanwege die oorlog het kolonisatieproject aan de kant werd geschoven. ,,De Moor-SA viel toen uiteen’’, aldus Weitkamp. ,,Veel leden ervan gingen vechten aan het front, in de Wehrmacht.’’

De bewaking van de Emslandlager werd overgenomen door vooral oudere mannen. Die kwamen niet alleen tegenover politieke tegenstanders van Hitler te staan. Ook krijgsgevangenen, Sovjet-Russen onder anderen, werden in enkele Emslandlager ‘opgeborgen’. Ook zij kregen het zwaar te verduren: de huidige schattingen zeggen dat in de periode 1933-1945 in de Emslandlager tussen 26.000 en 35.000 mensen het leven lieten.

Na de bevrijding werd het kamp in Esterwegen niet meteen afgebroken. In april 1946 werd daar Werner Schäfer gevangengezet, door geallieerde bezetters van het Emsland.

,,Schäfer had na het aan de macht komen van Hitler de leiding over een van de eerste concentratiekampen in nazi-Duitsland, in Oranienburg bij Berlijn’’, aldus Weitkamp. ,,Toen dat een jaar later werd opgeheven, kwam hij naar het Emsland. Hij had zijn hoofdkwartier in Papenburg, vandaaruit gaf hij leiding aan de Moor-SA. Na zijn arrestatie belandde Schäfer dus in een van zijn ‘eigen’ kampen.’’

Hij werd in 1950 door een rechtbank in Osnabrück veroordeeld tot 4 jaar cel. Andere leden van de Moor-SA werden in diezelfde periode ook tot uiteenlopende straffen veroordeeld.

Daarover vertelt het boek Die Moor-SA. Maar ook en vooral over hoe de leden in de jaren dertig handelden. Het boek, in het Duits, is geschreven door David Reinicke, die studeerde aan onder meer de Rijksuniversiteit Groningen. Het wordt komende week in Esterwegen gepresenteerd.