Honderden skeletten in Rottum rakelen het verleden op. 'Mijn vader voetbalde met de schedels' | DVHN Zomertour

Tim Kauling (40) heeft een kleinigheidje bij zich, voor sommige inwoners van Rottum. Het is Groninger Koek afkomstig van de bakker in Middelstum en die biedt hij bijvoorbeeld aan de buurman aan, die tegenover de bouwput van Rottum woont. Afgelopen maanden had hij dag in dag uit de busjes van de archeologen voor de deur staan.

,,Uiteindelijk ken je het hele dorp’’, zegt Kauling, archeoloog uit Groningen, die sinds eind februari dagelijks in Rottum kwam om midden in het dorp te zoeken en te graven naar menselijke restanten. Met een team van elf collega’s, aangevuld met vrijwilligers, vond hij 458 skeletten.

Een wereldvondst, die in maart het NOS-journaal haalde, toen de teller ‘nog maar’ op 31 eeuwenoude geraamtes stond. Dat het er inmiddels 458 zijn, in zeer goede staat, is een opsteker voor Kauling die archeoloog is sinds 2010, maar in zijn loopbaan niet eerder zo veel skeletten bij elkaar vond. ,,Ik hou van peuteren’’, zegt hij. Afgelopen maandag was hij voorlopig voor het laatst in Rottum.

Daarmee keert de rust terug in het dorp dat zo’n 90 inwoners heeft en 40 huizen telt. Een van die huizen, een 19de-eeuwse woonboerderij op het hoogste punt van Rottum, had dusdanige aardbevingsschade dat het half afgebroken en herbouwd werd. Toen de bouwvakkers er eind februari op menselijke resten stuitten, legden ze de boel stil en droegen het erf over aan archeologen.

Die hadden binnen de kortste keren 9 goed geconserveerde skeletten opgegraven. Dat ze zo gaaf waren gebleven, is te danken aan de kleigrond.

Al gauw deed dorpsbewoner Willem van Wijnen (80) uit de doeken dat het erf tot 1800 in gebruik was geweest als kerkhof. Inwoners van Rottum werden er begraven, evenals nonnen uit Bethlehem - een gehuchtje vlakbij Rottum.

Van Wijnen, die zich al jaren verdiept in de geschiedenis van Rottum en van het klooster Sint Juliana dat er rond 1200 werd gebouwd, zegt dat de skeletten dateren van grofweg de periode 700 tot 1700 na Christus. ,,Dat betekent 1000 jaar begravingen, in verschillende lagen.’’ Hij vermoedt dat er op de vindplek een kerkje met aanpalend kerkhof heeft gestaan, nog voor het klooster in Rottum werd gebouwd. Archeoloog Kauling bevestigt die lezing. ,,Een kerk vind je niet elke dag’’, zegt hij met onderkoeld enthousiasme.

Van Wijnen meent dat het ook om begravingen uit de periode voor de kerstening gaat. Zo is er een bed van vogelvleugeltjes gevonden, waarachter volgens Van Wijnen het heidense idee schuilgaat dat de vleugels de geest van de overledene naar de hemel dragen. Wat hem opviel, was dat de geraamtes van de vleugels goed bewaard zijn gebleven. Ook dankzij de kleigrond, denkt hij.

Vinder van het bed van vogelvleugels is Rottumer Harmen Homan (55), die als vrijwilliger van de Archeologische Werkgroep Nederland (AWN) vanaf het begin betrokken was bij de opgravingen in zijn dorp. Hij was op de bouwplaats met een metaaldetector in de weer, toen hij stuitte op een klein mes en een bronzen haarspeld. Die behoorden volgens Homan toe aan twee skeletten die hij aantrof op het bed van vogelvleugels.

Een intieme klus, noemt hij het archeologische werk waarbij hij ongeveer anderhalf individu per dag blootlegde. ,,Je voelt je best wel verbonden met de lang geleden overleden mensen.’’ Homan ziet een parallel met zijn werk als lichaamsgericht therapeut. ,,Je komt toch heel dicht bij iemand die ooit geleefd heeft en legt lagen bloot die waardevol zijn’’, zegt hij. Vandaar dat hij de twee skeletten die hij op het ‘vleugelbed’ vond allebei een naam gaf. ,,De vrouw met de haarspeld noemde ik Julia, de man met het mes Kleine Pier’’, zegt Homan. ,,Deze mensen zijn destijds met zorg begraven. Ik wil ze met respect behandelen.’’

Homan is sinds acht jaar terug in Rottum, het dorp waar hij opgroeide en dat hij op zijn 15de verliet. ,,In mijn jeugd kwamen er stukken van het klooster tevoorschijn. Daardoor was ik al jong geïnteresseerd in archeologie. Ik werd vrijwilliger van de AWN en vind het leuk werk om skeletten te prepareren. Zodra er menselijke resten worden gevonden, wordt het een ontdekkingstocht in het verleden.’’

Homan is sinds kort voorzitter van de dorpsvereniging in Rottum. Hij schrijft in het dorpsblad over zijn bevindingen als amateur-archeoloog en tracht heden en verleden aan elkaar te koppelen. Zo herinnert hij zich verhalen van zijn vader en zijn tante die tijdens graafwerkzaamheden in de jaren vijftig al geconfronteerd werden met menselijke schedels en botten. Hij hoort ze nog zeggen dat ze met de schedels voetbalden en hun fietsen ermee tooiden.

Hij weet dat er jaren geleden bij verbouwingen aan de schuur op de wierde en later bij de aanleg van een vijver in een aangrenzende tuin ook menselijke resten werden gevonden. ,,Dat er in februari opnieuw menselijke skeletten werden gevonden, verraste niemand hier, want iedereen in Rottum weet dat er sinds mensenheugenis botten en skeletten worden gevonden. Wij waren verrast dat die archeologen verrast waren.’’

Desondanks is volgens hem de vondst van de honderden skeletten (van mannen, vrouwen, kinderen en baby’s) het gesprek van de dag in het dorp. ,,Rottum is een bijzondere plek waar vooral 50-plussers wonen die rust zoeken. Vroeger, toen ik een kind was, was het een ingeslapen dorp met alleen maar oude mensen. Ik had maar één leeftijdsgenootje. We hadden nog Batema, het dorpscafé. En er woonden zonderlingen en mensen die in de war waren: die werden in die tijd nog niet weggestopt, maar waren onderdeel van de samenleving.’’

De archeologische vondsten van Rottum worden nu nader onderzocht en in kaart gebracht, zodat er over twee jaar een wetenschappelijk rapport ligt. Vanuit binnen- en buitenland is er belangstelling voor de skeletten van Rottum, omdat ze inzicht geven in bijvoorbeeld ziektebeelden en leeftijdsbepaling.