In Bedum staat een hartkliniek speciaal voor vrouwen. Cardioloog Marieke geeft patiëntes de aandacht die ze verdienen

Je verwacht het niet direct, een hartkliniek in het dorp Bedum. Maar sinds drie jaar houdt cardioloog Marieke Ludwig (47) er praktijk aan het spoor, in een oude villa uit 1895 waar ze sinds 2010 ook woont, met man en kinderen.

Egbert Ludwig (51), de man van Marieke, is Groninger. Hij wilde terug naar het Noorden, vertelt Marieke Ludwig, die zelf in de provincie Utrecht is geboren, getogen en opgeleid. Zij was in 2010 net klaar met haar hartspecialisatie en vond een leuke tijdelijke baan in in het UMCG. Na afloop van haar contract daar maakte ze wat professionele omzwervingen, alvorens in 2020 een eigen kliniek te openen in Bedum.

Vorig jaar mei passeerde de duizendste patiënt de voordeur van de kliniek, ook wel zelfstandig behandelcentrum (ZBC) genoemd. Begin deze maand stond de teller op 1885. De praktijk is flink gegroeid, ook onder invloed van de lange wachtlijsten bij specialisten in de reguliere ziekenhuizen. Ludwig werkt inmiddels met vier assistentes, vijf hartfunctielaborantes en twee collega-cardiologen. Echtgenoot Egbert, ondernemer in duurzame energie, deelde in het begin een kantoor met een assistente. Noodgedwongen is hij verkast uit het praktijkgedeelte naar een andere vleugel van het huis.

Mannen zijn ook welkom in de behandelkamer, maar vrouwen zijn de primaire doelgroep van Marieke Ludwig. Zij draagt daarmee haar steentje bij aan de emancipatie van de cardiologie voor vrouwen. Die vrouwencardiologie bestaat eigenlijk pas sinds eind jaren 90. Voordien werden vrouwen- en mannenharten over één kam geschoren. Cardiologen hadden er geen benul van dat hartproblemen bij mannen en vrouwen zich nogal eens anders manifesteren.

De man was uitgangspunt, medicijnen werden op mannen getest. Vrouwen werden niet begrepen in de spreekkamer, wat resulteerde in foute diagnoses, geen diagnoses en zelfs onnodige sterfte. Vrouwenklachten kregen het stempel atypisch. Ludwig trekt er met terugwerkende kracht haar wenkbrauwen over op. „Vrouwen zijn de helft van de wereldpopulatie! Hoezo atypisch?”

Sinds eind vorige eeuw is, na de eerste baanbrekende Amerikaans onderzoeken, meer en meer bekend geworden over sekseverschillen in de cardiologie. Ludwig legt uit hoe het zit. Iedereen heeft drie kransslagaders, zeg de hoofdwegen van het vatenstelsel. Maar vrouwen hebben nog een heel scala aan kleine zijtakjes daarbij. De klassieke cardiologie ging eraan voorbij dat ook die zijvaatjes ten prooi kunnen vallen aan vernauwingen of krampen. Ludwig: „Vrouwenhart is eigenlijk de term die we gebruiken voor problemen in de kleine vaten.”

Langzaam begint door te dringen dat hartinfarcten en ander hartlijden zich lang niet altijd op de klassieke manier – pijn op de borst – openbaren bij vrouwen. Vooral als ze onder de 65 zijn, krijgen zij met heel andere symptomen te maken. Van misselijkheid en duizeligheid, tot pijn in de kaken, bovenbuik en en tussen de schouderbladen.

Hart- en vaatziekten zijn wereldwijd doodsoorzaak nummer 1 bij vrouwen. Volgens de Hartstichting vormen ze in Nederland bij vrouwen doodsoorzaak nummer 2, na kanker. 1 op de 5 Nederlandse vrouwen overlijdt aan een hart- of vaatziekte, jaarlijks sterven in ons land bijna duizend vrouwen jonger dan 65 daaraan. Werk aan de winkel voor onderzoekers en praktiserende medici.

In Nederland pakte Angela Maas eind jaren 90 de handschoen al op. De emeritus-hoogleraar cardiologie, die in Groningen geneeskunde studeerde en hoogleraar werd in Nijmegen, wees onder meer op de cruciale rol van hormonen bij vrouwenhartzaken en op het gevaar van hoge bloeddruk en het belang van medicijnen daartegen.

Marieke Ludwig is de vrouwencardiologie ingerold, zegt ze. Aanvankelijk focuste ze zich op aangeboren hartafwijkingen. Maar na het UMCG-fellowship op dat vlak, belandde ze bij Janneke Wittekoek in Utrecht. Wittekoek is in Nederland een van de boegbeelden van de vrouwencardiologie. Ze richtte ook een eigen kliniek op en schreef meerdere boeken over het vrouwenhart. „Na mijn tijd bij Janneke ging ik in Medisch Centrum Leeuwarden aan de slag. De cardiologen daar stuurden hun vrouwelijke patiënten vaak naar mij door omdat ik er veel ervaring mee had.”

Bij het woord kliniek denk je al snel aan operaties en ziekenhuisbedden maar snijden en zieken opnemen doet Ludwig niet. Haar praktijk is gericht op diagnostiek en begeleiding. Je kunt er terecht voor hartfilmpjes, fietstesten, echo’s, holteronderzoek en medicijnen. Ludwig en haar collega’s verwijzen indien nodig door naar cardiologen of hartchirurgen elders en pakken na bijvoorbeeld een hartklepoperatie de begeleiding van de betreffende patiënt op.

Voor Ludwig draait alles om het nemen van genoeg tijd voor haar clientèle. Meer tijd hebben voor patiënten was, zegt ze, de hoofdreden om voor zichzelf te beginnen in september 2020. Op menige werkplek had ze haar spreekuren in de hoogste versnelling gedraaid, daar had ze geen zin meer in.

„Het meest extreme was toen ik als waarnemer in een regionaal ziekenhuis zes patiënten in het uur moest zien, 10 minuten per patiënt. In die 10 minuten moest ik ook de administratie op orde brengen. Bij een lang verhaal loopt je spreekuur meteen uit. Wij hebben op een dag maximaal vijf nieuwe patiënten en drie of vier controles.”

Juist vrouwen zijn gebaat bij tijd. Onder tijdsdruk liggen fouten op de loer. „Vrouwen zijn vaak nogal breedsprakig. Ze gebruiken veel bijzinnen en ook excuses. Dan zeggen ze dat ze juist op het moment dat ze bij je zijn geen klachten meer hebben. Of dat ze zijn gestuurd door hun man of kinderen. Een dokter die wil opschieten, heeft die dames zo buiten staan. Ze geven je een hele makkelijke escape.”

Eigen schuld en verantwoordelijkheid van de patiëntes dus? Nou nee. „Het is uiteindelijk de taak van de dokter om het verhaal in de context te plaatsen. De dokter moet vragen stellen. Dat hoef jij als vrouw niet tot je verantwoordelijkheid te maken.”

Nu het vrouwenhart duidelijker op de kaart komt te staan, weten lotgenotes elkaar te vinden. Ze verenigen zich in groepen en zoeken elkaar op in online forums rond thema’s als intimiteit, gezonde recepten, werk en inkomen, bewegen of de overgang. Ludwig is samenwerkingspartner van het lifestylenetwerk Hart in Shape. Ze is ook een veelgevraagd spreker. In november stond ze voor een volle zaal in het Groninger Forum, 20 april is ze een van de sprekers op het congres Vrouwenhart in de spotlights in Deventer. „Ik zeg eigenlijk nooit nee als ik gevraagd word. Ik vind het van belang mijn vak uit de dragen.”

Hoogleraar Angela Maas noemt zichzelf ‘cardiofeminist’. Bij haar emeritaat vorig jaar kondigde ze aan weliswaar de spreekkamer te verlaten, maar niet de barricades. Maas is voorvechter van brede gender- en seksespecifieke gezondheidszorg, die verder gaat dan de cardiologie.

Ook de West-Friese activiste Mirjam Kaijer strijdt daarvoor. Zij won voor haar inzet de Vrouw in de Media Award 2022. Kaijer was jarenlang van dokter naar dokter gehobbeld voor bleek dat er een goedaardige tumor op haar bijschildklier zat. Haar boek Ik ben geen Man droeg ze op aan alle vrouwen met onverklaarde gezondheidsklachten. Ook richtte ze de actiegroep Voices for Women op en onderstreepte haar missie met een petitie voor gender- en seksespecifieke zorg.

Afgelopen september nam minister Kuipers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 41.768 handtekeningen in ontvangst, omringd door dames in blauwe operatieschorten, met spandoeken. Ludwig stond daar niet tussen. De feministische koers is niet aan haar besteed. „Als de zweem van feminisme er aan blijft hangen, ga je mensen verliezen.”

Ze doet mee aan Dress Red Day, elk jaar op 29 september in rode kleren aandacht vragen voor vrouwen met hart- en vaatziekten. Maar zo’n rode-kleren-dag zou niet nodig moeten zijn. „Ik denk dat we het vrouw-zijn niet zo op de voorgrond hoeven te zetten. Elke dokter zou verstand moeten hebben van mannen én van vrouwen. Aan de andere kant: Zolang vrouwen het nog nodig hebben die speciale aandacht te vragen, zijn we nog niet waar we moeten zijn.”