Cameratoezicht bij de voormalige luisterpost. Foto: Dennis Venema
Een afluisterpost, half verstopt aan de boorden van het Zuidlaardermeer. De plek ademt mysterie. Maar wat kom je te weten over een verleden dat altijd geheim moest blijven?
Zou de vogelaar expres de andere kant op kijken?
We wandelen ten noorden van De Groeve, ter hoogte van de Drents-Groningse grens. De rietkragen aan de rand van het Zuidlaardermeer wuiven. Een blauwborst bezingt de lente. Verder is het hier stil. Heel stil.
We zijn hier met een missie. Vanaf de Hunzeweg, een paar honderd meter verderop, zien we het gebouwtje achter een kleine bomenrij opdoemen.
Wat is het? En kunnen we dichtbij komen?
Ja dus.
Niemand te zien hier. Behalve die ene vogelaar. Terwijl hij zijn verrekijker pakt en over het water tuurt, zien we recht achter hem een gehavende loopplank over een slootje. Aan de overkant staat het grotendeels groen geverfde gebouw.
Daar moeten we zijn.
De loopplank kraakt. De vogelaar staat slechts enkele meters verderop, maar kijkt niet op of om. Hij is hier voor de rietzanger, fuut en bruine kiekendief. Wij voor iets heel anders.
Wat gebeurde er in vredesnaam?
We komen het slootje over zonder nat pak. Aan de overkant staat een goed gevuld houthok. En het bewuste gebouw, 5 à 6 meter hoog.
Van dichtbij zien we dat het hok zijn beste tijd heeft gehad. Ramen zijn van binnen dichtgespijkerd. De blauw geschilderde deur zit op slot. Groene verf bladdert op veel plekken af.
Dichtgespijkerd raam van de luisterpost. Foto: Dennis Venema
We worden in de gaten gehouden. Het bordje met verboden toegang hadden we al gezien. Maar naast de regenpijp zien we nu ook een cameraatje hangen. Big Brother is watching you.
De vogelaar loopt stoïcijns door naar de uitkijkpost, een paar honderd meter verderop.
Wij maken wat foto’s van het verloederde gebouw en maken ons snel weer uit de voeten. Met veel prangende vragen.
Wie heeft dit bouwwerk neergezet? Waarom hier? En vooral: wat gebeurde er in vredesnaam?
Hotel Hoogezand
We slaan thuis aan het googelen en tikken Hunzeweg 88 in.
Bingo.
Luisterpost Hotel Hoogezand, gelegen in een prachtig natuurgebied aan het Zuidlaardermeer, diende tijdens de Koude Oorlog als afluisterpost voor het uitpeilen en beluisteren van zenders uit Warschaupactlanden en civiele uitzendingen van de Sovjet-Unie.
Toe maar.
Geen schoon beddengoed in dit Hotel Hoogezand. Hier kon je helemaal niet overnachten.
Het was een codenaam.
Volgens het Kadaster is de post in 1951 gebouwd. 75 jaar geleden dus.
Maar die paar losse flarden zijn ook meteen zo’n beetje de enige informatie die we tevoorschijn toveren.
Wie zou de huidige eigenaar zijn? Bij de gemeente Tynaarlo zegt een woordvoerder per e-mail van niets te weten. ‘Volgens de gegevens van onze afdeling vastgoed is dit perceel geen gemeentelijk eigendom.’
De eigendomsinformatie laat zien dat het gebouw in 2009 is geschonken aan een particulier. De geschatte waarde was destijds iets minder dan een ton.
Zou iemand het er voor over hebben?
In ons eigen krantenarchief is weinig tot niets over het bouwwerk terug te vinden. En online levert een snelle zoekslag ook amper iets bruikbaars op.
Deze plek ademt in alles geheimzinnigheid. Maar zijn er nog sporen die we kunnen volgen?
De luisterpost aan de boorden van het Zuidlaardermeer. Dennis Venema
Koude Oorlog
Eerst een stuk context.
De Koude Oorlog begint direct na 1945 als een wereldwijde machtsstrijd tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Die leidt in Nederland tot een uitgebreid netwerk van waarnemings-, verdedigings- en afluisterposten. Zo moet dreiging vanuit het oosten vroegtijdig opgemerkt worden.
De Bijzondere Radio Dienst (BRD) is onderdeel van de PTT, maar wordt vanaf de jaren vijftig voor NAVO-doeleinden ook belast met het onderscheppen van radioverkeer uit het Oostblok.
Alles gebeurt uiteraard in het diepste geheim.
Ook over de BRD is daarom maar summier informatie beschikbaar. Heel af en toe komt de dienst in het nieuws als er een piratenzender uit de lucht wordt gehaald.
Bijvangst.
Het grote gevaar komt tenslotte uit het oosten.
‘We hebben er zelfs konijnen gehouden’
Hotel Hoogezand was dus een heuse luisterpost.
Maar wat weten we nou werkelijk?
De BRD opereerde in stilte. Medewerkers liepen er destijds bepaald niet mee te koop dat ze voor de afluisterdienst werkten. Ook 35 jaar na het einde van de Koude Oorlog niet. Mochten de spionnen überhaupt nog in leven zijn.
We moeten ons dus baseren op de magere overlevering die er is. Oud-medewerker Piet van Egmond was werkzaam op post Ockenburg in Den Haag. Van daaruit werden de handvol luisterposten in de rest van het land aangestuurd, waaronder die bij De Groeve.
„De groep mensen die op Ockenburg werkten bestond uit acht man”, zegt Van Egmond op de website van vliegveld Ockenburg. „De meesten waren marconisten. Boven stond de peilontvanger. Beneden stonden de ontvangers om zenders uit te luisteren. Het was geweldig om daar te werken. We hebben er zelfs konijnen gehouden, die werden er goed vetgemest, maar met kerst durfde niemand ze te slachten.”
Van Egmond vervolgde: „Het was de bedoeling om op Ockenburg een volledige peil- en luisterpost te vestigen, maar dat is er niet van gekomen. Wat op Kerkrade, Goes of Hoogezand feilloos lukte, lukte op Ockenburg niet. Er bleef een constante storing, dus miswijzing, bestaan.”
Een aantal oude verfkwasten. Dennis Venema
Elektromagnetische ruis
Spioneren kan dus nog best lastig zijn. Maar de post aan het Zuidlaardermeer bevindt zich in een dunbevolkt landschap dat zogezegd een stuk afluistervriendelijker is. Er is ook amper bebouwing, waardoor er minder elektromagnetische ruis is.
Bovendien ligt de post bij De Groeve strategisch gunstig om signalen uit Warschaupactlanden op te vangen. Toch valt de plek niet meteen op. Wat heet: je kunt hier 75 jaar vrijwel ongezien staan.
We vragen op straat in De Groeve. „Ja, dat hok ken ik wel”, zegt Edwin. „Het is nog een poosje een jongerenkeet geweest. Maar meer moet je mij ook niet vragen. Ik ben d’r nooit binnen geweest.”
Het gros van de mensen kijkt glazig uit de ogen als we naar de luisterpost informeren. „Zegt me niks, maar ik woon hier pas een paar jaar”, zegt een man van middelbare leeftijd. En een jonge vrouw: „Afluisteren? Ik heb weinig te verbergen. Hoezo trouwens?”
Wat opvalt: geen van de dorpsbewoners wil zijn of haar volledige naam noemen. Als het over afluisteren gaat, is iedereen meteen voorzichtig.
In De Groeve zelf komen we dus niet veel verder. Daarom richten we ons toch weer op ooggetuigenverslagen van afluisterposten elders in het land.
„Het betrof een vierkant, groen geschilderd houten gebouwtje dat tussen dichte struiken verstopt lag”, zegt Kees Meijer over post Ockenburg. „Een smal tegelpad gaf toegang tot het gebouwtje dat ongeveer 5 of 6 meter hoog was. De ramen zaten vrij hoog, er moet een soort van verdieping in hebben gezeten, zodat men over de struiken en bomen heen toch enig zicht had.”
De gelijkenis met Hotel Hoogezand is ontegenzeggelijk.
Een plek met zo weinig mogelijk storing
Meijer vervolgt: „De keuze van de plaats en een hoog gelegen werkruimte hadden te maken met de ontvangstcondities. Men had een plek nodig waar zo weinig mogelijk storing werd ondervonden van bijvoorbeeld verkeer, elektromotoren, huishoudelijke apparatuur en zendinstallaties. Ook had men op die plek waarschijnlijk niet veel last van ongewenste bezoekers en konden de antennes worden opgehangen.”
Het toegangsbruggetje heeft ook zijn beste tijd gehad. Foto: Dennis Venema
Goed. De kans is groot dat bij het in het leven roepen van Hotel Hoogezand exact dezelfde overwegingen speelden als bij post Ockenburg.
Maar hoe zag een gemiddelde werkdag in de Koude Oorlog eruit?
Hoe laat begon het afluisteren? Liepen er elke ochtend spionnen met hun broodtrommels naar binnen? Wat luisterden ze? Radio Moskou?
En hebben we vanuit het Noorden iets kunnen betekenen op het wereldtoneel? Briefden we misschien belangrijke informatie door tijdens de Cubacrisis in 1962? Of zagen we de Val van de Berlijnse Muur in 1989 stiekem als eerste aankomen?
Wie zal het zeggen?
Voor nu is en blijft de stilte het wapen aan het Zuidlaardermeer.
Vraag maar aan de vogelaar.
En de luistervinken, mochten ze er nog zijn.
Oproep
De luisterpost bij De Groeve is onderdeel van de Koude Oorlog-geschiedenis in Nederland. Weet u hoe het dagelijks leven op ‘Hotel Hoogezand’ eruitzag? Mail naar: ernst.slagter@dvhn.nl
Bijzondere Radio Dienst
De Centrale Post van de Bijzondere Radio Dienst (BRD) was tijdens de Koude Oorlog gevestigd in Voorburg. Vanaf hier werden diverse luister- en peilstations in Nederland aangestuurd, elk aangeduid met een NAVO‑letter. De oorspronkelijke peilpost in Voorburg verhuisde begin 1953 naar Post Ockenburg.
Dit waren de andere posten:
Post Alfa (Amstelveen) Post Echo (Eemnes) Post Golf (Goes) Post Hotel (De Groeve) Post Kilo (Strijthagen/Sibbe) Post Victor (Den Haag)
