Hoofdofficier Corien Fahner van het Openbaar Ministerie Noord-Nederland onthult met Museumdirecteur Robert van Langh onthullen de teruggekeerde gouden helm uit Roemenië. Foto: Marcel Jurian de Jong
De gestolen kunst is terug, de opluchting groot. En dat allemaal dankzij een deal tussen het Openbaar Ministerie en de verdediging. Maar juridisch is de zaak rond de Roemeense kunstschatten allesbehalve afgerond, zegt strafrechtdeskundige Laura Peters (44) van de Rijksuniversiteit Groningen.
Voor het oog van de hele wereld presenteerde het Openbaar Ministerie Noord-Nederland (OM) in het Drents Museum de teruggegeven kunstschatten uit Roemenië. De opluchting was groot bij alle betrokkenen toen de gouden helm van Coțofenești te zien was.
Aan de basis van de teruggave liggen procesafspraken tussen OM en de advocaten van de verdachten. Bij procesafspraken onderhandelen justitie en de verdediging over de afhandeling van een strafzaak, waarbij een verdachte in ruil voor medewerking kan rekenen op strafvermindering. Zonder deze deal geen gouden helm.
Wat is de tegenprestatie?
„De kunst is terug, maar wat is de tegenprestatie van het OM? En met wie zijn die afspraken gemaakt? Met alle verdachten? De zitting moet nog plaatsvinden, maar voor veel mensen voelt het alsof de verdachten schuldig zijn. Is de zaak niet al een voldongen feit voor de rechter?” Strafrechtdeskundige Laura Peters van de RUG zit een aantal dagen na de persconferentie van het OM nog vol vragen. „Het schuurt, want in het strafrecht ben je onschuldig totdat je door een rechter veroordeeld bent. Dat is een mensenrecht.”
Laura Peters is universitair hoofddocent strafrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en heeft zich gespecialiseerd in procesafspraken. Foto: Corné Sparidaens
Hoofdofficier Corien Fahner wilde bij de persconferentie van het OM niets kwijt over de inhoud van de afspraken. Ze verwees naar de zitting die gepland staat op 14, 16 en 17 april. Maar het is niet gezegd dat dan op alle vragen een antwoord komt, stelt Peters. Volledige transparantie blijft een probleem bij procesafspraken. Wie nam bijvoorbeeld het initiatief tot de afspraken? Peters weet uit ervaring dat dit de ene keer bij het OM ligt, maar vaak ook bij de verdediging. Soms blijft het onduidelijk.
„Vaak staat in een vonnis nauwelijks iets over hoe dit soort afspraken tot stand zijn gekomen.” In sommige landen, zoals Duitsland, moet alles worden vastgelegd. „Daar wil de rechter precies weten wat er is besproken. In Nederland krijgt het OM relatief veel vertrouwen. Dat maakt het systeem flexibel, maar ook kwetsbaar.”
Afspraken vrij normaal
Het eerste experiment met procesafspraken dateert van 2019 en werd afgewezen door de rechtbank in Overijssel. Pas in 2021 gingen rechtbanken akkoord. „Toen was het hek van de dam”, zegt Peters, die op dit onderwerp promoveerde.
„Procesafspraken zijn vrij normaal geworden in Nederland”, zegt Peters, die als universitair hoofddocent strafrecht aan de RUG werkt. „Maar deze zaak is echt uniek door de kunstschatten. Ik heb best wel wat procesafspraken gezien, ook in het buitenland, maar zoals dit heb ik het nog nooit gezien. Als onderdeel van de afspraak is cultureel erfgoed van onschatbare waarde teruggegeven. Dat zie je bijna nooit.”
Maar Peters kan het wel volgen, want er hing internationaal en diplomatiek veel vanaf. „Het OM was er alles aan gelegen dat die kunst terugkwam.”
Twee zwaarbewapende agenten stonden naast de gestolen objecten. Foto: ANP/Sem van der Wal
Vaak bij drugs- en fraudezaken
Procesafspraken worden vooral gebruikt in grote drugszaken, fraudezaken en witwaszaken. „Die hebben vaak enorme dossiers, lange zittingen en veel getuigen”, legt Peters uit. Als alles in zo’n zaak wordt uitgeprocedeerd, kan het wel twee jaar duren tot een zaak is afgehandeld. „Met procesafspraken bespaar je tijd, geld en capaciteit. Iedereen doet wat water bij de wijn.”
Dat is hard nodig, want de druk op de strafrechtketen is enorm. „Procesafspraken geven een vastgelopen strafrechtsysteem lucht; in de tijd van één grote ondermijningszaak kunnen tientallen andere zaken worden behandeld.”
Risico bij verdachten
Nu bijna alle gestolen kunstschatten zijn teruggegeven, ligt het risico bij de verdachten en hun advocaten. In 5 tot 10 procent van de gevallen worden procesafspraken namelijk alsnog afgewezen door de rechtbank.
„De rechter is niet gebonden aan wat er vooraf is afgesproken”, benadrukt Peters. Toch wringt dat. „De kunst is al teruggegeven. Die is al in Roemenië. Dat is het belangrijkste maatschappelijke resultaat. De rechter kan nog ‘nee’ zeggen, maar de objecten gaan niet opnieuw weg. Dat maakt het juridisch een ontzettend spannende zaak.”
Maximaal een derde minder straf
Formeel is een procesafspraak ook pas geldig nadat de rechter heeft vastgesteld dat iemand schuldig is. Pas daarna kan strafkorting worden besproken. Is een lagere straf dan wel wat je wilt? „Een mildere straf moeten we soms accepteren als samenleving”, zegt Peters. „Met procesafspraken kan maximaal een derde van de straf vervallen. Twee derde blijft dus gewoon staan.”
Peters benadrukt dat ze haar oordeel over de zaak nog niet heeft gevormd. Ze begrijpt het perspectief van het OM, want de kunst is terug. „Het resultaat is er. Maar alles hangt af van de inhoud van de afspraken en die kennen we nog niet.”
