De waardevolle leegte van Drenthe wordt bedreigd. ‘Als we niet kiezen, dan dreigt versnippering’

Drenthe is een ode aan de leegte. Dat beargumenteren omgevingsdeskundige Bernhard Hanskamp en journalist Eric le Gras in hun boek Drentse leegte – een ode aan ruimte. Je kijkt hier op veel plekken vrijuit zonder tegen bebouwing aan te kijken. Vrijdag presenteren zij hun boek in Deurze.

Bij die ruimte kun je denken aan de Mepper Hooilanden of de nationale parken als het Dwingelderveld. Maar de meeste leegte die Drenthe bijzonder maakt, ligt buiten de officiële natuurgebieden.

Zoals in de Veenkoloniën, ondanks de windturbines. Die leegte daar wordt treffend omschreven in het gedicht Novemberland van Koos Schuur. ‘Dit is mijn land: onder pastellen luchten de akkers eindeloos en triest; de wind neemt aanloop tot al wijder vluchten en spelend rond een eenzaam huis…..’

Drenthe maakte decennialang keuzes voor ruimte en leegte. Het liet boerderijen niet te dicht bij het water in beekdalen zetten. Woonwijken werden in grote plaatsen geconcentreerd. De elektrapalen zijn slim langs (spoor)wegen gezet. En bij de ruilverkaveling kreeg de boerenlobby minder carte blanche dan in Friesland en Brabant.

De leegte in Drenthe kent voordelen. Het trekt toeristen en de woonkwaliteit is goed vanwege schone lucht en kans op verstilling; leegte die de kop leegt. Kunstenaars legden het vast op schilderijen, muzikanten vonden inspiratie. Harry Muskee, van Cuby + Blizzards, vertelde eens dat de rust en stilte op de hei hielpen om zaken in het hoofd te ordenen. „Een songtekst zit vaak al in fragmenten in mijn hoofd. Lopend op de heide valt het dan in elkaar.”

Maar die Drentse ruimte ligt onder druk. Politici lijken gehoor te willen geven aan de luidruchtige roep voor grootschalige woningbouw en uitbreiding van industrie. ‘Als we niet kiezen, dan dreigt versnippering’, waarschuwen Hanskamp en Le Gras in hun boek. Volgens hen moeten politici net als vroeger de Drentse ruimte blijven waarderen.

Dat betekent dat landelijke adviezen niet voor Drenthe opgaan. Met het standaardadvies ‘huizen binnen dorpen bouwen, in plaats van aan randen’ verknal je het karakter van menig esdorp als Diever, Dwingeloo, Gieten, Odoorn, Pesse, Exloo of Norg, vindt Hanskamp. „Adviezen van landelijke toonaangevende adviesbureaus slaan de plank vaak mis.”

In Drenthe moeten we volgens hem met name bouwen in de grote kernen Hoogeveen, Emmen, Meppel, Assen en bij werkdorpen als Beilen en Roden. In de rest van de provincie kan volgens Hanskamp het beste op boerenerven worden gebouwd. ,,Drenthe heeft de meeste ruimte op vrijkomende boerenerven waar je woonhuizen kan bouwen. In Ansen heb je daar mooie voorbeelden van. Op die manier behoud je de leegte in de tussenliggende gebieden.”

Veel provincies gingen in het verleden minder zorgvuldig om met hun ruimte, en hebben daarom minder te verliezen bij ongebreidelde woningbouw. Noord-Brabant wordt meermaals als de verpeste tegenhanger van Drenthe geponeerd door auteurs Hanskamp en Le Gras. Bestuurders gingen daar tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog prat op pragmatische oplossingen en uitbreidingsdrift.

Drentse bestuurders zagen de waarde van leegte. Natuurlijk is ook hier altijd getouwtrek geweest met economische belangen zoals landbouw aan de ene kant en provinciale planologen en natuurbeschermers aan de andere.

Het verhaal gaat bijvoorbeeld dat PvdA-gedeputeerde Gerard Londo in 1963 een hoge Haagse pief in de auto zette om de geplande autoweg van Emmen naar Drachten te verijdelen. De weg zou dwars door essen, beekdalen en heideontginningen snijden. Tijdens het tochtje vertelde Londo de ambtenaar over het landschap om hen heen en hoe de karakteristieke eikenbomen langs de weg zouden sneuvelen door de Haagse plannen. Binnen twee weken was er instemming voor een alternatief tracé.

In 2010 is het tij gekeerd en sindsdien heeft de Drentse leegte het moeilijk, schrijven Hanskamp en Le Gras. ‘De verhoudingen verhardden en alle betrokkenen, van politici tot ondernemers en van boeren tot natuurorganisaties, beten zich vast in het eigen gelijk.’ Het meest tastbaar voorbeeld? De vermaledijde windmolens in de Veenkoloniën.

En nu dus ook de woningbouwplannen. De provincie groeit veel harder dan eerder steeds werd ingeschat. Hanskamp maakt zich zorgen over een boel bouwplannen. „We moeten voorkomen dat de Drentse leegte uit de hoofdrol verdwijnt.”