Terug naar de jaren zestig in de BB-atoomkelder bij het centrum van Emmen. 'In de hemel en op deze plek ben je echt volstrekt onbereikbaar'

Wil je naar een bijzondere plek en wil je dan ook echt even onbereikbaar zijn? Ga dan naar De Klepel in Emmen, vlak bij het centrum. Daar bevindt zich, 5 meter onder de grond, de voormalige BB-kelder. Er staan flink wat telefoons, maar met geen van de toestellen kun je bellen. En dat heeft niets te maken met het feit dat de apparaten oud zijn - ze zijn niet meer aangesloten op het vaste telefoonnet. Even contact zoeken met de buitenwereld, via je eigen mobieltje? Ook dat kun je vergeten. ,,Je kunt proberen wat je wilt, je komt vanuit hier met niemand buiten de kelder in contact. In de hemel en in deze kelder ben je echt onbereikbaar’’, zegt Gerrie van der Veen grijnzend.

De 62-jarige Klazienavener is er kind aan huis. Hij geeft geregeld rondleidingen aan mensen die meer over de kelder willen weten. Ook is hij voorzitter van de Stichting Archeologie en Monument (SAM), de stichting die het ondergrondse bouwwerk in bezit heeft en een deel ervan gebruikt als werkruimte.

,,Voor SAM is dit een ideale locatie. Op onze vorige plek hadden we wel eens last van vandalisme. Waren er weer een paar ruiten ingegooid. Van dergelijke toestanden hebben wij onder de grond geen hinder’’, zegt SAM-bestuurslid en archeoloog Hans van Westing (75) uit Eext. ,,Ook hoeven wij hier geen geld uit te trekken voor het vervangen van het dak of voor een dure brandverzekering. En wat verder fijn is: de temperatuur is hier altijd vrij constant.’’

De Emmer BB-kelder werd in het begin van de jaren zestig gebouwd. De letters BB staan voor Bescherming Bevolking, een organisatie die in 1952 werd opgericht om de bevolking in tijden van oorlog of ernstige oorlogsdreiging te kunnen beschermen. De Tweede Wereldoorlog was voorbij en had plaatsgemaakt voor de Koude Oorlog.

De angst voor een invasie vanuit het oosten was groot en Nederland deed haar best om daar in ieder geval zo goed mogelijk op voorbereid te zijn. In de eerste helft van de jaren vijftig werden in ons land in rap tempo 140 luchtwachttorens gebouwd om het onderste deel van het luchtruim met het menselijk oog en oor te laten bewaken. Ook kwamen er BB-kelders, die in geval van oorlog of ernstige oorlogsdreiging moesten dienen als commandopost.

Van der Veen: ,,Daar kwamen dan de mensen te werken die in noodsituaties in een bepaald gebied alles in goede banen moesten leiden. De verwachting was dat als er een atoombom viel, de bunker behouden bleef en de mensen die erin zaten daar zeker veertien dagen konden blijven. De kelder had een eigen stroom- en watervoorziening, een luchtverversingsinstallatie en een voedselvoorraad.’’

Van de BB-kelders die destijds werden gebouwd, is die in Emmen volgens de Stichting Functioneel Bunkerbeheer nog een van de meest originele van ons land. Wie de trap afloopt en de zware buitendeur opent, waant zich weer even terug in de jaren zestig. Apparatuur om de luchtdruk te regelen, oude telefooncabines, BB-handboeken, stafkaarten; het is er allemaal te vinden. Bij de entree is een speciale douche om radioactieve stof af te spoelen. Meerdere keren kwamen filmmakers naar Emmen omdat zij de kelder als decor wilden gebruiken voor hun speelfilm. Net als voor andere belangstellenden gooide SAM voor hen de deur wagenwijd open.

Maar hoe komt een stichting met (amateur)archeologen aan zo’n bijzonder ondergronds bouwwerk? ,,Door een ruil met de gemeente’’, zegt Peter Frikken (69), SAM-secretaris uit Nieuw-Weerdinge. ,,We zaten eerst in de voormalige jeugdbibliotheek in de wijk Emmermeer. Op een gegeven moment moesten we daar weg omdat de Montessorischool naast ons meer ruimte nodig had. We kwamen een ruil overeen. De gemeente kreeg ons gebouw en wij kregen de voormalige BB-kelder.’’

De BB-kelder was toen al lange tijd niet meer in gebruik voor het doel waarvoor zij was gebouwd. Van der Veen: ,,De brandweer, die hier toen vlakbij haar kazerne had, gebruikte het pand af en toe voor trainingen. Dan werd er rook ingeblazen en moesten brandweermensen er zo goed en snel mogelijk de weg zien te vinden.’’

SAM kreeg geen spijt van de ruil. Een paar jaar geleden stond de gemeente opnieuw op de stoep. De brandweerkazerne nabij de BB-kelder was inmiddels afgebroken en de bedoeling was ook om de voormalige ambulancepost daar vlakbij tegen de vlakte te gooien. In het gebied wilde de gemeente een nieuw woonbuurtje bouwen.

Wat te doen met de BB-kelder? De kelder had bovengronds een entree in een halletje dat verbonden was met de oude ambulancepost. Voor SAM was het meteen zonneklaar: de voormalige BB-kelder moest hoe dan ook blijven bestaan en toegankelijk blijven. Niet alleen omdat het een perfecte plek is voor SAM, maar ook omdat het historisch erfgoed betreft. Iets bijzonders, in de grond van Emmen.

In 2016 nodigde SAM de wethouders Jisse Otter en René van der Weide uit voor een rondleiding. Ze waren er nog nooit geweest en keken hun ogen uit. ,,Goh, dat dit geen officieel monument is’’, liet Otter zich ontvallen. Van der Weide reageerde snel en gevat. ,,Nou, je gaat er anders zelf over.’’

Otter en Van der Weide waren het erover eens: de BB-kelder moest in gebruik blijven en mocht niet verdwijnen. En dus werd in overleg met de projectontwikkelaar een woningbouwplan gemaakt waarin de BB-kelder gewoon was opgenomen. Hans van Westing: ,,Het moet gezegd, dat hebben ze op een uitstekende manier gedaan. Om de entree van de BB-kelder wordt een nieuw pand gebouwd, dat gaat dienen als een soort ontvangstruimte voor onze bezoekers.’’

Ook komt er een constructie van staal die bovengronds de contouren van de kelder daaronder aangeeft. Deze werkzaamheden beginnen binnenkort en nemen naar verwachting enkele weken in beslag. Momenteel is de gemeente even eigenaar van de kelder. Van der Veen: ,,Voordat de ambulancepost boven ons werd gesloopt, hebben we het eigendom van de kelder overgedragen. Mocht er onverhoopt iets misgaan waardoor er aan of in de kelder schade zou ontstaan, dan waren wij als SAM daarbij in ieder geval geen partij.’’

Het bleek een goede beslissing te zijn, want na de sloop van de ambulancepost boven de kelder liep na enkele forse buien regenwater in buizen die van de bovenkant open waren. ,,Buizen die in verbinding staan met de kelder. Het gevolg: forse wateroverlast en kortsluiting in onze lichtbakken.’’

Volgens Van Westing is dit probleem zonder morren door de gemeente opgelost. ,,In de kelder werden heteluchtkanonnen geplaatst en onze lichtbakken werden vervangen door led-verlichting.’’ Als de hele klus is geklaard, krijgt SAM de kelder weer in eigendom. Een monument is het ondergrondse bouwwerk nog altijd niet en wat SAM betreft blijft dat zo.

Van der Veen: ,,Door zo’n status worden je mogelijkheden beperkt. We willen op termijn bijvoorbeeld een traplift plaatsen, zodat ook mensen die niet goed ter been zijn naar beneden kunnen. De vraag is of dat kan als het een monument wordt. En als het wel kan, zit je aan allerlei procedures vast. Die monumentale status is niet nodig. Iedereen kan er met een gerust hart vanuit gaan dat wij deze kelder op een goede manier beheren.’’

In de loop der jaren is het aantal originele BB-spullen in de kelder fors uitgebreid. Van BB-gasmaskers tot BB-helmen, van een BB-brancard tot een servies met daarop het BB-logo. SAM kreeg ze cadeau van enthousiaste bezoekers of anderen die BB-collectie in de Emmer kelder een warm hart toedragen.

Frikken: ,,Of wij nog wel tijd hebben voor archeologie? Jazeker wel. Daar zijn en blijven we altijd enthousiast over.’’ Van der Veen: ,,Maar de bunker en de BB-collectie zijn in de loop der jaren ook heel belangrijk voor ons geworden. We vertellen graag over archeologie, krijg daarvoor ook speciaal groepen over de vloer. Maar ook het verhaal over de BB en de bunkers dragen we graag uit, met daarbij een rondleiding. Of de bunker een soort museum is geworden? Dat wordt het wel steeds meer. Te bezichtigen op aanvraag.’’