Poëtisch muziektheater over rouw, verlies en veerkracht. ‘Elke zin van Sytse is een prijs waard’

Op de liveklanken van marimba en saxofoon meandert Jansma door zijn eigen tekst terwijl zijn hand meedeint en -dwarrelt op zijn woorden. „Voel ‘m echt!”, coacht regisseur Fabian Jansen vanaf de kant. De scène die wordt gerepeteerd markeert een omslagpunt in de voorstelling, die – net als de bundel – vier delen kent: vier stadia van de maalstroom van verdriet die Jansma het hoofd tracht te bieden. Waar de taal eerst meer concreet en alledaags is, raakt Jansma vanaf dit moment steeds meer verzeild in abstractie om zijn verlies te duiden. Het lichaam is weg, maar de taal blijft achter waarmee hij haar bij zich houdt. Jansma: „Ik zoek de woorden die haar nog niet kennen.”  

Schrijver en beeldend kunstenaar Jansma (1980) uit Harlingen schreef de gedichtenbundel Rozige Maanvissen (2024) na het plotselinge overlijden van zijn vriendin, die op 32-jarige leeftijd stierf aan een hersenbloeding. Bijna 10 jaar waren ze samen. De al geboekte jubileumreis naar Nepal besloot Jansma alsnog zelf te ondernemen. In gedachten reisde ze met hem mee, de bergen in, richting de eeuwige sneeuw. Hij wilde haar bij zich houden en tegelijkertijd ook loslaten. Jansma vond als dichter troost in woorden en schreef die op. In het Nederlands, want dat was immers de taal waarin ze samen spraken.

„Kunst heeft voor mij absoluut helend gewerkt”, zegt Jansma, maar Rozige Maanvissen gaat over meer dan rouw alleen. Hij wil ook juist de levenslust tonen en tevens is het voor hem een pleidooi de dood een meer zichtbare en eerlijkere plek te geven in onze samenleving, in rituelen en gedeelde ervaringen. Voor hem is de dood niet enkel zwaar, maar ook een creatieve kracht. „Het heeft mij gevormd. Je wordt geconfronteerd met je eigen sterfelijkheid. Dat is verrekte zwaar, maar het dwingt je ook tot keuzes die je anders misschien niet was aangegaan.” Eén van die keuzes was voor Jansma stoppen in het onderwijs en zich volledig richten op de kunst. „En nu sta ik met muzikanten op een podium in theaters door heel Nederland en België!”

Los van het persoonlijke ziet Jansma het project met name als een interessant artistiek onderzoek om poëzie op een theatrale manier voor het voetlicht te brengen. „Poëzie is eigenlijk gemaakt om te lezen, vertraagd”, zegt Jansma. Maar in voordrachten – zoals hij die kent – gaat die vertraging vaak verloren en daarmee ook grotendeels de ambiguïteit van de woorden. Het interdisciplinair werken met muziek, theater en enscenering biedt de kans de kijker/luisteraar mee te nemen in zijn woorden en ze zelfs nieuwe betekenis te geven.

Het artistieke onderzoek, dat in fases verliep, begon in 2023. Jansma vroeg musici Johannes Terpstra en Sietske Trinks muziek te maken bij de voordracht van één van zijn gedichten in de theaterkerk in Jellum. De samenwerking smaakte naar meer en voor de bundelpresentatie ging het van één naar drie gedichten en van daaruit werd er gewerkt naar een pilotpresentatie tijdens een literair festival in Harlingen en op het Explore the North Festival in Leeuwarden.  

Het publiek krijgt een breed scala muziek voorgeschoteld: van jazzimprovisaties tot serene koraalmelodieën. Naast bestaand werk van onder meer Bach en Maslanka bevat Rozige Maanvissen ook speciaal gecomponeerd werk van Thom Zigterman en een speciaal voor de voorstelling gearrangeerd stuk voor marimba en saxofoon van Douwe Eisinga. Het past binnen de filosofie van Noorderwind Muziekproducties waarin Terpstra en Trinks regelmatig spannende crossovers aangaan tussen niet alleen verschillende muziekensembles, maar ook met andere disciplines.

Terpstra was vanaf het begin enthousiast over het project. „De muziek is echt verweven met de tekst. Wij hebben tijdens het spelen Sytses verhaal in ons hoofd waardoor het nog meer lading krijgt en aankomt bij het publiek”, aldus Terpstra die het stuk een echt gesamtkunstwerk noemt.

Waar de pilotproductie nog alleen bestond uit muziek en tekst (de gedichten), is het project in de laatste fase toegegroeid naar een volwaardige muziektheatervoorstelling, waarbij regisseur Fabian Jansen een belangrijke rol heeft gespeeld in het theatraal maken van het geheel. Voor Jansen was het zijn belangrijkste doel om te zorgen dat de taal overkomt zoals je het leest en klopt met het gevoel dat Jansma wil uitdragen.

Dat betekende ook een aantal scherpe keuzes maken in het belang van het geheel. Jansen: „Kijk, elke zin van Sytse is een prijs waard en daar wil ik graag recht aan doen. Maar in de vertelling moet je soms ook door en versnellen. Net zoals Sytse ondanks zijn verdriet ook door moet. Dat maakt het urgent.”

Een ander doel was het klaarstomen van Jansma als performer. „De dichter mocht van mij thuisblijven”, zegt de regisseur met een knipoog. Voor Jansma, die in zijn werk bekend is met theater maar niet zozeer met zelf in de spotlight staan, voelde het werken met de ervaren Fabian Jansen als een soort acteermasterclass.

Wat Jansen als regisseur hem vooral op het hart drukte is om echt als zichzelf op het podium te staan en de eerlijkheid en intensiteit aan te gaan. Dat vergde best veel van hem en nog steeds. Aan de andere kant is het onderwerp voor Jansma, ondanks de beladenheid, inmiddels ook materiaal geworden. „Ik bevind me in een van de meest intieme en kwetsbare momenten van mijn leven.”

Hoe persoonlijk het verhaal ook moge zijn, het is wel degelijk een verhaal van „hun drieën” geworden, benadrukt regisseur Jansen, doelend op Jansma en de muzikanten. „Een toegankelijk verhaal bovendien en een bijzonder samenspel tussen tekst en muziek.” Terpstra en Trinks beamen dat volmondig. Terpstra: „We beleven samen het verhaal. En dat raakt me iedere repetitie, elke voorstelling weer opnieuw.”