Orkater brengt stuk over wispelturigheid van de macht: ’Europa is een verhaal van ons allemaal’

Het idee voor de voorstelling is al een paar jaar geleden ontstaan, in coronatijd, vertelt regisseur Belle van Heerikhuizen. Tijdens een overleg bij Orkater kreeg ze het erover met Manoushka Zeegelaar Breeveld, die verzuchtte: „Ik wil ook weleens Marie-Antoinette spelen!” Belle wilde al langer een stuk over de beruchte 18de-eeuwse Franse koningin maken en is zich gaan verdiepen in het verhaal van Marie-Antoinette.

„Toen bleek dat de rol van haar moeder, Maria Theresia (1717-1780), minstens zo interessant was. In twintig jaar tijd bracht zij maar liefst zestien kinderen ter wereld. Anders dan de mannen in de patriarchale wereld van toen, probeerde zij met zachte krachten te heersen. Via onderhandelingen en via het smeden van familiebanden – haar kinderen werden strategisch uitgehuwelijkt – breidde het keizerrijk (van het Heilige Habsburgse Rijk) zich alsmaar uit. Zij was eigenlijk een Moeder van Europa avant la lettre.”

Marie-Antoinette werd geboren als Maria Antonia (1755-1793), het vijftiende kind van Maria Theresia. Door haar huwelijk met Lodewijk XVI in 1770 werd ze koningin van Frankrijk en werd haar naam verfranst. Ze is vooral bekend vanwege haar tragische dood onder de guillotine. Interessant feitje: via haar overgrootmoeder (Liselotte van de Palts) stamt Marie-Antoinette af van Willem van Oranje.

Moeder en dochter staan centraal in de voorstelling, naast twee mannen van kleur, die een grote rol hebben gespeeld aan respectievelijk het Weense en het Franse hof. Vanaf het prille begin was duidelijk dat het een voorstelling zou worden met acteurs van kleur, vertelt Belle. „Het begon bij het verlangen van Manoushka om als actrice van kleur ook eens een koninginnenrol te mogen spelen, dus dat was logisch. De geschiedenis, zoals die aan ons is overgeleverd, is natuurlijk geschreven vanuit een bepaald perspectief en we voegen daar kleur aan toe. Die twee mannen van kleur zijn historische personages die uit de geschiedenisboeken zijn ’weggeknipt’. Door het verhaal te vertellen met alleen acteurs van kleur én met vrouwen op machtige posities, willen we laten zien dat ’Europa’ een universeel verhaal is. Een verhaal van ons allemaal.”

„Naast de twee koninginnen zien we de vrijmetselaar Angelo Soliman, geboren in het huidige Nigeria en als kind ’cadeau gedaan’ aan een rijke Europeaan. Soliman sprak zes talen en belandde als onderwijzer en filosoof aan het Weense hof. Hij maakte deel uit van de intellectuele elite, maar werd na zijn dood opgezet en tentoongesteld.

Joseph Bologne ’Chevalier’ de Saint-George is geboren in Guadeloupe uit een Franse vader en een tot slaaf gemaakte moeder. Hij was muzikaal enorm begaafd en wordt ook wel ’de Zwarte Mozart’ genoemd. Zijn werk is uit de muziekgeschiedenis verdwenen maar wordt de laatste tijd weer meer gespeeld. Ook in onze voorstelling.”

Toen ze het concept hadden bedacht, hebben ze Jibbe Willems gevraagd een script te schrijven. „Het is een heel mooie tekst geworden die zowel poëtisch is, als met de poten in de klei. We willen een soort schaakspel maken van de voorstelling die barstensvol tegenstellingen zit: twee mannen, twee vrouwen; de oudere generatie (Maria Theresia en Soliman) tegenover de jongere (Marie-Antoinette en Chevalier), het Weense hof tegenover het Franse; de oude aristocratie tegenover de ideeën over vrijheid en democratie, die zouden leiden tot de Franse Revolutie.”

De muziek staat voor de verandering in de tijd. „Ik wilde er een soort popconcert van maken op basis van de vier historische personages. Componist Yariv Vroom heeft dat, samen met Timothy Banchet en Valentijn Bannier, heel mooi uitgewerkt. Ze hebben er invloeden in verwerkt uit Guadeloupe en Nigeria, 18de-eeuwse muziek, onder andere van de Chevalier, en hedendaagse popmuziek. Manoushka en ook de violisten hebben meegeholpen om er sterke songs van te maken. Het is een feest van muzikale golven die als het ware over en door elkaar heen rollen.”

In de voorstelling zien we drie verjaardagen van Marie-Antoinette. De machtige keizerin Maria Theresia wil haar positie koste wat kost behouden. Ze sommeert haar opstandige dochter om kinderen te krijgen om zo de dynastie te beschermen. „Maria Theresia heeft zich enorm ingespannen om de macht te krijgen, terwijl haar dochter gewend is aan een wereld van mogelijkheden. Zij vraagt zich af waarom ze in hemelsnaam zo’n korset aan moet. Soliman hoort tot de oudere generatie die bezig is met het behoud van alles wat hij met moeite heeft verworven, terwijl Chevalier vrij is geboren; hij heeft niet al die ontberingen hoeven ondergaan.”

„Het raamwerk van die verjaardagen hebben we verzonnen, in werkelijkheid hebben moeder en dochter elkaar nooit meer gezien nadat Marie-Antoinette naar Frankrijk is vertrokken. We zijn op het Franse hof dat zichtbaar wordt met grootse Venetiaanse gordijnen die steeds in beweging zijn, een ontwerp van Ruben Wijnstok.” Op haar telefoon laat Belle foto’s zien van de gordijnen in verschillende formaties. „Soms lijkt het een suikertaart, soms wordt het een oorlogsschip en, als ze helemaal omhoog zijn getrokken, net een wolkendak. Net als de tekst en de muziek vormt ook de enscenering een golfbeweging. Terugtrekken, stijgen, krullen, aanspoelen, schuimen en herhalen, zoals ook de geschiedenis beweegt.”

Marga Weimans heeft de kostuums ontworpen. „Manoushka krijgt haar koninginnenjurk; prachtige interpretaties van 18de-eeuwse klassiekers, met pofmouwen en zware plooien. Ze heeft de stoffen versierd met prints van mineralen, die symbool staan voor de rijkdom van de aristocratie: ze zijn schitterend, maar onttrokken aan de aarde. Gewaden met silhouetten die een uitvergroting zijn van de heersende mode, met een knipoog naar nu. Een afro-futuristische twist, net als in de muziek.”

„Het gaat me juist om de meerstemmigheid, om al die verschillende stemmen naast elkaar te zetten en te merken dat ze elkaar aanvullen en versterken. In plaats van – zoals helaas nog steeds voortdurend gebeurt, de laatste tijd in toenemende mate – je bedreigd te voelen door de ander, kan je proberen om samen een mooi veelkleurig en meerstemmig ensemble te vormen.”

„De voorstelling speelt zich af aan de vooravond van de Franse Revolutie, het moment waarop de democratie op het punt staat om het te winnen. Het lijkt alsof we nu in een soort spiegeltijd leven, waarin die verlichtingsidealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap het juist weer dreigen te verliezen van conservatieve waarden. De gesprekken van onze 18de-eeuwse personages zijn ineens eng relevant. Democratie leidt volgens Maria Theresia bijvoorbeeld alleen maar tot chaos, want het volk weet helemaal niet wat goed voor hem is. Dat appelleert aan allerlei hedendaagse discussies.”

Ten slotte wil ze graag duidelijk maken dat het, ondanks de zware thematiek, toch vooral ook een feestelijke voorstelling wordt. „We hebben ontzettend veel plezier om van de geschiedenis weer een verhaal van ons allemaal te maken. Het wordt een feest van de veelkleurigheid en de meerstemmigheid.”