Jack Nieborg: „Ik wil dat het publiek een levend en belangrijk onderdeel van de voorstelling wordt." Foto: Koen Timmerman
Het Shakespearetheater Diever trekt elke zomer tienduizenden toeschouwers. Voor artistiek leider Jack Nieborg zijn zij net zo belangrijk als de acteurs. Op allerlei manieren probeert hij toeschouwers bij de voorstellingen te betrekken. Waarom eigenlijk?
In de nieuwe zomervoorstelling van Shakespearetheater Diever, As you like it, treden aan het slot twee bezoekers in het huwelijk. Op het podium, als onderdeel van de voorstelling zelf. Trouwlustige liefhebbers konden zich daarvoor opgeven. Het is een van de vele experimenten met toeschouwers die Jack Nieborg heeft bedacht. Op 13 juni is de eerste try out.
Het zijn niet zomaar theatrale stunts. Er zit een gedachte achter. De artistiek leider wil het graag een keer uitleggen. „Ik heb het idee dat het te weinig wordt opgemerkt”, zegt hij. Wat in Diever gebeurt is bijzonder in de theaterwereld. En Nieborg gaat steeds verder. Zo liet hij twee jaar geleden, in Wintersprookje, mensen uit het publiek meedansen in een scène.
Maar het zit hem ook in de details. Acteurs die bij een omkleedscène hulp vragen van toeschouwers (Wintersprookje). Grimeren en kostumeren op het toneel (Maat voor maat). Een koor in het publiek (De sterke wil). Doen alsof er een acteur ontbreekt en vragen of er iemand uit het publiek mee wil doen (De getemde feeks).
In Maat voor maat kwamen de acteurs ook op vanuit het publiek. „Zodat je als publiek het idee krijgt: dit stuk gaat niet over anderen, nee, het gaat over mij. Iemand komt letterlijk van dezelfde plek als waar jij zit.”
In 'Maat voor maat' (in 2019) werden de acteurs voor aanvang van de voorstelling op het podium gegrimeerd. Ook verkleedden ze zich en plein public. Foto: Koen Timmerman
„In Diever zegt de acteur dan hardop: ‘Ik ben het even kwijt, Anneloes kun je me even helpen? Dames en heren, dit is Anneloes. Zij is vanavond onze souffleuse en helpt mij even uit de brand.’ Gelach, applaus, Anneloes zegt de tekst voor en we gaan weer door.”
„Iedereen vindt het prachtig, iedereen gelukkig. Maar waarom? Ik denk dat dat komt omdat publiek en spelers op zo’n moment contact maken binnen dezelfde werkelijkheid. Wat er gebeurt is echt en oprecht. Er wordt even geen spel gespeeld. Niemand is meer A, B of C.”
In 'Wintersprookje' werden toeschouwers gevraagd om mee te helpen in een verkleedscène. Hier ontvangt Siebren de van der Schueren hulp van twee toeschouwers en een medespeler. Foto: Koen Timmerman
„In Diever gaat dat anders: parkeren is gratis, de kaartjes zijn betaalbaar. Je krijgt heel veel theater per betaalde euro. De zaal gaat een uur voor aanvang open, je krijgt een gratis magazine, de William, en je wordt als bezoeker ontvangen door gastheren en -dames. Dat is een houding die we hebben ontwikkeld.”
„Op een bepaald moment zijn we de zaal een uur eerder gaan opendoen. Daar begon het mee. Daarna zochten we invulling voor dat uur. Dat deden we eerst met muzikanten. Die speelden niet alleen in de voorstellingen mee, maar maakten ook vooraf, in de pauze of na afloop muziek. Het is een proces van jaren geweest.”
Lisa Hulskamp in de rol van Lady Anne in 'Richard lll' (2016). Foto: Koen Timmerman
„Ik heb in die tijd ook samen met theaterwetenschapper Hans van Maanen een huisgezelschap opgericht aan de Rijksuniversiteit Groningen. De kijkomstandigheden van het publiek waren daar altijd het uitgangspunt. Met dat gezelschap heb ik een aantal voorstellingen gemaakt, zoals mijn afstudeervoorstelling voor de theaterschool. Daarmee won ik de eerste prijs op een internationaal theaterfestival in Erlangen.”
„Dat stamt uit de tijd dat ik op de theaterschool zat. Destijds ging het verhaal dat er in de beginjaren van Goede tijden, slechte tijden expres beroerd geacteerd werd om je als kijker het gevoel te geven dat jij dat ook zou kunnen. Geen idee of het waar is, maar die gedachte heeft me op het spoor gezet.”
„Ik probeer de scheiding tussen wat theater is en wat echt, zo fragiel mogelijk te maken. Dat is het: de grens tussen toneel en werkelijkheid laten vervagen. Dat is een oneindig proces: het nodigt uit tot steeds meer. Ik zou bijvoorbeeld nog wel eens toeschouwers als figuranten willen. Vergelijkbaar met de groepsdans in Wintersprookje.”
Hømlet (Inge Wijers, rechts) en Ophelia (Eke Born, links) kijken tussen het publiek naar een toneelstukje over de moord op de oude koning, in 'Hømlet' (2025). Foto: Koen Timmerman
In As you like it zijn de huwelijken op het podium het meest in het oog springend. Maar er gebeurt nog veel meer in de nieuwe voorstelling. Zo wordt het publiek via een trap het decor in geleid en komt het via het toneel de zaal binnen. „Dat is ook vanuit het stuk zelf gemotiveerd. All the world’s a stage is een beroemde frase uit het stuk: de hele wereld is een schouwtoneel.”
In As you like it zijn er ook acteurs die toeschouwers spélen. Het spel vindt bovendien niet alleen plaats op het podium, maar ook in het uit planken opgebouwde decor aan de randen van het theater en op looppaden die dwars door het publiek lopen. Dat nodigt uit tot interactie. „Op de looppaden komen de spelers naar je toe. Ze komen heel dichtbij waardoor je kunt inzoomen. Ik wil ook dat acteurs gaan praten met toeschouwers.”
Podium in het midden
De meest revolutionaire vernieuwing die Nieborg in Diever heeft ingevoerd, is misschien wel de verplaatsing van het podium naar het midden in de zaal, in 2014. Een van de gevolgen daarvan is dat het publiek aan weerszijden van het toneel zit en dus medebezoekers ziet. Dat bracht een heel nieuwe manier van spelen en van kijken met zich mee.
Het podium in het midden is misschien wel de meest revolutionaire vernieuwing in Diever. Bij veel voorstellingen, zoals hier in 'King Lear' in 2018, loopt het podium ook nog eens dwars door het publiek heen. Foto: Koen Timmerman
„Ik kom nog uit de periode dat je in het theater nooit met je rug naar het publiek mocht staan”, vertelt Nieborg. „Film en televisie hebben laten zien dat het juist heel spannend kan zijn als je mensen niet in het gezicht ziet maar op de rug. Omdat je je dan gaat afvragen: wat vindt ie ervan? Je gaat actiever kijken waardoor je meer betrokken raakt. Dat vond ik de grootste ontdekking.”
Jack Nieborg overlegt tijdens een repetitie met zijn acteurs. Foto: Koen Timmerman
Voorstellingen
Op 13 juni is de eerste try-out van As you like it in het Shakespearetheater IN Diever (Hezenes 3). Andere try-outs zijn op 19, 20, 26, 27 juni, 3 en 4 juli (aanvang 21 uur) en 5 en 6 augustus (aanvang 20.30 uur). In deze periode zijn ook de (besloten) voorstellingen met inleiding voor lezers van DVHN en LC: 18, 24 juni, 1 en 2 juli (aanvang 20.30 uur; alle 4 zijn uitverkocht).
De première van As you like it is op 7 augustus. Andere speeldata: 8, 12, 14, 15, 19, 21, 22, 26, 28 en 29 augustus; 4, 5, 11 en 12 september. Aanvang 20.30 uur. Matinee: 15 augustus (aanvang 14.30 uur). Kaarten kosten 18 euro voor een try-out en 23 euro voor een reguliere voorstelling en met inleiding respectievelijk 27 en 32 euro.
Voorafgaande aan de voorstellingen op zaterdag serveert Scouting Diever (om 18.30 uur) in augustus en september voor 24,95 euro een eenvoudige stamppotmaaltijd aan lange tafels op het terrein van de scouting naast het openluchttheater (Hezenes 5). Met de koop van een maaltijdvoucher word je ook Vriend van Scouting Diever.
Een van de meest bizarre experimenten van Jack Nieborg vond plaats bij De getemde feeks, in de zomer van 2017. Elke avond bepaalde het lot wie die avond de mannelijke hoofdrol (Petruchio, de temmer) en wie de vrouwelijke (Katherina, de feeks) zou spelen. Acteurs Inge Wijers en Tim van der Molen hadden beide rollen ingestudeerd. Voorafgaand aan de voorstelling werd een rad van fortuin het podium opgereden en werden er mensen uit het publiek gepikt om er een slinger aan te geven. Daarbij werd het ‘best-of-three’-principe gehanteerd: pas als het rad twee keer dezelfde naam had aangewezen was duidelijk wie wie speelde. De getemde feeks wordt door velen gezien als een vrouwonvriendelijk stuk. Met de loting vooraf wilde Nieborg de hoofdrollen genderneutraal te maken.
