De ontdekking van Veenhuizen: onderhoudend erfgoedspektakel. Foto: Marcel Jurian de Jong
Als je, in Veenhuizen aangekomen, de Laan van Weldadigheid oprijdt, weet je dat je goed zit. Daar ligt het parkeerterrein. Royaal en gastvrij. Een weldaad op zich! Gratis en voor niks mag je daar je auto zetten. Nog een paar stappen en je staat voor het Gevangenismuseum aan de Oude Gracht, het begin van een theatrale wandelroute. Zonnetje d’r bij!
Bij het aanmeldpunt staat een rij kleurige, ouderwetse ligstoelen te wapperen in een fris briesje. We krijgen een flesje prikwater. Maar… waar zijn de andere wandelaars? Die moeten nog komen. En jawel: klokke drie geeft de leider het sein voor vertrek. Met dertien, veertien deelnemers in zijn kielzog. ’t Houdt niet over.
Rare praatjes
Verhalen over de schepping van Veenhuizen. In den beginne was er niets. De stichting van de Koloniën van Weldadigheid bracht leven in de brouwerij, de strafkolonie maakte het nog spannender. Minder vrij, wel veiliger. Zo zie je maar waarin een klein dorp groot kan zijn.
De leider vertelt ons van geruchten. Dat er iets raars gaande is in Veenhuizen. Vreemde figuren die je aanspreken. Lastigvallen met rare praatjes. We hoeven niet bang te zijn.
Nou zeg… daar kwamen we juist voor. Een tijdreisje! Spannend! Wat er ook gebeurt, ze kunnen ons niks maken. Wij blijven veilig in het nu.
En kijk, daar heb je ’t al! Een vreemde dame, in stemmig zwart-wit, komt op ons af. Wegwezen hier, fluistert ze. ‘Als mijn man u hier zou zien… hij is van de marechaussee. Er mogen geen vreemden in ons dorp!’ Hé, dat komt ons bekend voor…
Maar nu we hier toch zijn… Ze wil maar al te graag haar verhaaltje kwijt. Het is tenslotte al 1870. Hendrika woont hier in de straat, in huis Orde en Tucht. Alle huizen in Veenhuizen hebben namen. Een huis in categorie vier. ‘Dat betekent dat we, in alle bescheidenheid, best wel op stand wonen.’ Nee, ze is heus niet als dat mevrouwtje van categorie één. Dat mens loopt altijd met haar neusje omhoog. Jammer voor haar – ha ha!
Haar man gaat binnenkort met pensioen. Dan moeten ze weg. Allebei! Dan zijn ze niets meer! Hendrika loopt nog even gezellig met ons mee. Naar de gevangenis.
Weldadigheid voor gewelddadigen
Waar we een bajesklant tegen het lijf lopen. 1920. Och arme! Wat ziet die sloeber er uit. Henderikus is zijn naam. Zeg maar Henk hoor! Kind noch kraai. Geen vaste woon- of verblijfplaats. Zijn leven is hier. In de gevangenis.
Gooide een ruit in om weer binnen gevangenismuren te mogen. Dat leverde maar drie dagen hechtenis op. Hij zou er desnoods een moord voor doen. Maar nu heeft hij het voor mekaar. Hij mag blijven zitten. Voor altijd. Weldadigheid voor de gewelddadigen.
En wie komt er aan het eindpunt van de wandeling in zijn witte oldtimer aantuffen? Het is de directeur van het gesticht! In ’t zwart. Jasje-dasje! Zijn chauffeur laat hem uitstappen. Hem is ter ore – hij zegt: ter eure – gekomen dat er vreemdelingen in het dorp zijn. En u weet toch dat dat niet mag!
Ons wordt keurig te verstaan gegeven om als de wiedeweerga op te rotten. Naar onze eigen tijd. Dat doen we pas als de schooljuffrouw anno 1970 nog even wat heeft gesputterd over de woonomstandigheden van het gewone volk. En als – last but not least – Johannes van den Bosch himself in vol ornaat nog even glimlachend acte de présence heeft gegeven. De oervader van de Maatschappij van Weldadigheid.
Weer terug in de tijd. Een dame zingt bij de gitaar een smartelijk kerstlied van een vaste bezoeker van het dorp: André Hazes. Met snikjes.
Tijd voor een kiekje. De hele club van weldadigheid en het rapaille aller tijden op een kluitje. En dan in gezwinde pas naar voorstelling twee: Kerklaan 6.mp4.
Maar eerst nog een ijsje. Konden we maar gewoon even uit de tijd stappen. Naar vroeger. Het ijsje van toen. Rennend achter – tingeling! – de ijscokar aan. Een stuiver in het knuistje. Nu vijf euro…
Je bent gezien
Het klinkt niet echt gezellig in de kerk. Het orgel speelt lage, vreemde akkoorden met schrille dissonanten. Een gillende drone maakt intussen ingewikkelde capriolen door de gewelven. We laten ons naar onze plaatsen leiden. De meeste plekken zijn al bezet door gestileerde poppen. Gegarandeerd volle bak dus.
‘Fijn dat u er bent. Je bent gezien. Ik heb je naam gehoord’, kraait de dienstdoende celebrant. ‘En wat gezien is, zal nooit vergeten worden.’ De microfoon vervormt zijn stem tot akelige hoogten. Je zou er bijna bang van worden.
De man krijst nu de longen uit z’n lijf. Kronkelt het lijf in alle bochten. Hij schreeuwt dat we allemaal wel eens een vervelend moment hebben. Ja, dat zal wel. We zijn gezien.
De andere drie acteurs komen in actie. Iedere bezoeker krijgt een VR-bril opgezet. Nu gaan we samen op reis. We weten niet wat ons te wachten staat. Als het je te veel wordt: hand opsteken.
Vrijheid blijheid
Ik zie mezelf daar zitten. Kijk mijn ogen uit. Van alles komt op ons af. Een bizar, gewelddadig doopritueel snijdt in de ziel. Verbondenheid, eenzaamheid, gevangenschap, vrijheidsdrang, een beetje hoop en troost.
VR houdt me voor de gek. Opeens ren ik over het gras. Een open plek in het bos? Ik spring over een sloot. Moeiteloos. Ik zie het, ik voel het, wetend dat ik word belazerd. De virtuele werkelijkheid is in mij gekropen. Ik ben gemanipuleerd. Ze kunnen alle kanten met mij op. Verwarring zaaien. Dat willen ze.
De makers hebben ons in de tang. Het is een complot. Feit en fictie. Waarheid en leugen. Het maakt niet meer uit. Reken maar. Dit is nog maar het begin. Het is nog maar een spelletje.
Je kunt de beelden op je af laten komen. Je kunt ze langs je heen laten gaan. Niks hoeft. Alles mag. Je kunt die bril gewoon afzetten. En dan hebben we toch nog iets om op te kauwen. Maar zelfs dat hoeft niet. Vrijheid blijheid! Zolang het nog kan…
Erfgoedspektakel Drenthe organiseert ‘een reizend feest van verbinding en verwondering’. Vier weekenden in Veenhuizen met twee voorstellingen die je achter elkaar kunt bijwonen. De ontdekking van Veenhuizen is de titel van een theatrale wandelroute. Alleen nog op 20 en 21 juni, diverse tijdslots.
Concept, tekst en regie: Erris van Ginkel. De multimediale voorstelling Kerklaan_6.mp4 vond plaats op 8 en 9 mei; verder op 23 en 24 mei, 20 en 21 juni en 4 en 5 juli. Tijdslots op alle dagen: 14.00 uur, 16.30 uur en 19.00 uur, behalve op zondag 21 juni, dan om 13.00 uur, 15.30 uur en 18.00 uur. Op 20 en 21 juni maakt de voorstelling onderdeel uit van het Noordergloed Festival.
Artistiek leider Erfgoedspektakel: Ellen Klaus. Makers: Quintijn Relouw, Aleksej Ovsiannikov, Koenraad Spijker (Studio Engine Off), Bram van der Snel, Jan Groenland, Ies Kaczmarek (performancecollectief Holy Dirt).
