Marcel Mandos is al 25 jaar artistiek leider van het Noord Nederlands Orkest. Foto: NNO/Mariska de Groot
Marcel Mandos (61) vierde onlangs zijn 25-jarig jubileum als artistiek leider van het Noord Nederlands Orkest. Wat is er veranderd? En hoe staat het orkest ervoor? ,,Klassieke muziek is allang niet meer de top van de piramide. Dat zijn hiphop en dance.”
Aan het eind van het gesprek gaat het nog even over zijn persoonlijke favorieten. Noem vijf namen die eruit springen, luidt het verzoek. ,,Ik heb een brede muzieksmaak”, begint Marcel Mandos. Bach komt als eerste voorbij. ,,Natuurlijk: als God bestaat, dan heeft Bach hem gekend.”
Wagner, Mahler. Tot zover niks raars. Dan toch twee verrassingen: ,,Muse: zeer gelaagde muziek, er zijn weinig zangers die zo kunnen zingen als Matthew Bellamy. En Rammstein: meer rechttoe rechtaan. Natuurlijk was ik erbij in Groningen. En in het Goffertpark. Daar heb ik ook Muse zien optreden.”
‘Als God bestaat, dan heeft Bach hem gekend’
Eenmaal op dreef is de artistiek leider van het NNO niet te stuiten. Vijf namen is te weinig. ,,Als ik maar één stuk zou mogen meenemen, dan wordt het Le Sacre du Printemps van Stravinksy. We spelen het komend seizoen weer! En Charles Ives vind ik geniaal als muziekvernieuwer.” Mandos’ enthousiasme kent ook na 25 jaar nog geen grenzen.
Wereldtoppers als vaste gastdirigent
Zijn brede kijk op muziek is een van de verklaringen voor de andere koers die het Noord Nederlands Orkest onder zijn artistieke leiding is gaan varen: cross-overs naar andere muziekgenres, uitbreiding van het repertoire met film- en gamemuziek, brede maatschappelijke projecten opgehangen aan actuele thema’s.
Maar de grootste verandering is toch wel de kwaliteit van het NNO. ,,Toen ik hier in mei 2000 begon was het orkest technisch en financieel failliet”, stelt Mandos. ,,Nu is het NNO een gezond toporkest. Het niveau is ongelooflijk omhoog gegaan.” En dat wordt alom gezien en gewaardeerd, merkt hij.
Door de subsidiegevers, door het publiek, door de pers, maar ook door dirigenten. Mandos: ,,We hebben wereldtoppers als Hartmut Haenchen en Kerem Hasan als vaste gastdirigent kunnen vastleggen.” Ze komen graag naar het Noorden, zegt hij. ,,Dirigenten treffen hier gemotiveerde musici die alles geven.”
De renaissance begon met de komst van Michel Tabachnik als chef-dirigent in 2005, zegt Mandos. ,,Een andere dirigent die cruciaal is geweest voor de ontwikkeling van het orkest is Antony Hermus, als vaste gastdirigent.” Hermus kwam in 2015 bij het NNO. ,,Hij zette zich volledig in voor het orkest, ook in coronatijd.”
NNO jongste orkest van Nederland
Het NNO heeft ook een verjongingskuur ondergaan. ,,We zijn het jongste orkest van Nederland. De nieuwe generatie musici is zó goed. Gretig, enorm leergierig en gedreven. Dat komen dirigenten niet overal tegen. Ontzettend fijn om te zien.” Een andere ontwikkeling is dat zo’n 60 procent van de NNO-musici uit het buitenland komt.
,,Het is heel moeilijk geworden om in een beroepsorkest te komen. Bij audities zijn er altijd mensen die eruit springen. Slechts 3 procent van de conservatoriumstudenten lukt het. Alleen de toppers.” Van nieuwe musici wordt flexibiliteit verwacht. Ook al omdat de programmering in de afgelopen 25 jaar drastisch is veranderd.
Marcel Mandos (links) in 2001, naast directeur Jan Geert Vierkant, en dirigent Alexander Vedernikov. Foto: Archief LC/Jan de Vries
,,Een symfonieorkest vertegenwoordigt 450 jaar westerse cultuurgeschiedenis. Maar we spelen allang niet meer het hele jaar klassieke muziek. Ik spreek liever over ‘symfonische muziek’.” Een logische ontwikkeling, vindt Mandos. ,,Klassieke muziek is allang niet meer de top van de piramide. Dat zijn hiphop en dance.”
Daarvan kun je van alles vinden, zegt hij. ,,Maar zo zit het. En is dat erg? Nee, ik luister ook met veel plezier naar Eminem.” Onder Mandos’ leiding speelde het NNO Prince, Avicii, Pink Floyd, Queen, The Beatles, The Rolling Stones en nog veel meer. ,,We moesten op zoek naar nieuw publiek, waar vind je dat? Bijvoorbeeld bij concerten met Laurie Anderson en Steve Vai.”
Armin van Buuren en animé
In zijn zoektocht haalde Mandos in 2010 dj Armin van Buuren naar Groningen. ,,Dat veroorzaakte een storm in het orkest. Hoe kon ik dat doen?! Ik heb toen veel over me heen gekregen. Maar de concerten waren uitverkocht en de zaal was laaiend enthousiast. Achteraf werd er toch anders naar gekeken.”
De lijst met vernieuwingen is indrukwekkend. Het NNO was een van de eerste orkesten in Nederland dat filmmuziek ging spelen. ,,Later kwam gamemuziek erbij en over 2 jaar komen we met animé: Japanse film- en gamemuziek. Een nieuwe scène voor jonge mensen.” Het is niet de meest vernieuwende symfonische muziek, erkent Mandos.
,,Het is ondersteunend, maar wél geschreven voor groot symfonieorkest. Laatst hadden we met gamemuziek 1200 mensen in De Oosterpoort. Uitverkocht. Dat is nieuw publiek. Ze zien voor het eerst een groot symfonieorkest in actie, en de energie die dat uitstraalt. Daarom is het zo belangrijk. We moeten onszelf een toekomst geven.”
Lang niet alle symfonieorkesten programmeren zo breed. ,,Ik denk dat ik een van de meest progressieve denkers ben in de wereld van de klassieke muziek. Ook toen ik op het conservatorium in Amsterdam zat,dacht ik vaak al veel breder dan mijn medestudenten. Ik heb nooit iets uitgesloten.”
Naast zijn hobostudie aan het conservatorium studeerde hij aan de Universiteit van Amsterdam muziekwetenschappen. ,,Etnomusicologie was daar belangrijk. Dan kom je in aanraking met heel andere culturen en muziek. Dat heeft mijn geest wel opener gemaakt.” Die open geest treft hij ook aan bij de nieuwe generatie orkestmusici.
Pensioen bij het NNO
Hij had 25 jaar geleden niet kunnen bedenken dat hij zo lang zou blijven. ,,Ik heb het altijd waanzinnig naar mijn zin gehad. Ik heb wel eens gesolliciteerd bij andere orkesten en ben ook aangenomen. Maar ik heb een partner en kinderen. Als die niet mee willen dan houdt het op. Ik hoop mijn pensioen hier te halen.”
Het meest trots is Mandos op de grote maatschappelijke projecten die het NNO onder zijn leiding heeft ontwikkeld. ,,Het eerste was in 2018 met het War Requiem van Britten: ’In protest’. Dat was 100 jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog. Ik dacht: alle orkesten gaan dat stuk spelen, ik wil meer.”
Marcel Mandos (rechts) in 2009, samen met Frits Selie van de stichting Prime, waarmee het NNO jarenlang een componistenfestival organiseerde. Foto: Archief DvhN / Duncan Wijting
Het NNO vroeg jonge mensen om een actuele protestsong te schrijven. ,,Een jury koos er tien uit die we gespeeld hebben.” Later volgden andere maatschappelijke projecten en er staan er meer op stapel. Mandos ziet het als een taak van het symfonieorkest om deel te nemen aan het maatschappelijk debat.
,,Ik vind het belangrijk om als kunstinstelling stelling te nemen. Bij toneel is het misschien makkelijker maar ook als orkest kun je meningen vormen en je uitspreken tegen antisemitisme en racisme, en tegen het verval van de democratie in Europa. In mijn beleving kun je je niet meer verschuilen achter Beethoven spelen.”
Toekomst van het NNO
Ook educatie is steeds belangrijker geworden voor het NNO. De schoolorkesten, waarmee vorig jaar werd begonnen, zijn een groot succes. ,,Sinds het wegvallen van de muziekscholen wordt die taak steeds groter en belangrijker. Jonge mensen met muziek in aanraking brengen is ook voor onze eigen toekomst belangrijk.”
Met de publieke belangstelling gaat het overigens goed, zegt Mandos. De coronadip is goed doorstaan. ,,De bezoekcijfers zijn nu weer stabiel.” De ontwikkelingen rond De Oosterpoort in Groningen baren hem wel zorgen. ,,Het NNO verdient een betere zaal. Musici horen elkaar niet goed op het podium, het is hard werken.”
Marcel Mandos in 2018. Foto: Siese Veenstra
5 tips voor komend seizoen
1. ,,De Achtste symfonie van Gustav Mahler in december. Die is volgens mij nog nooit in Groningen uitgevoerd. De bezetting is enorm. Mahler schreef het werk als liefdesverklaring aan zijn vrouw Alma. We koppelen het aan een festival over ‘grenzeloze liefde’ en identiteit.”
2. Festival Masterpiece in oktober. Daarvoor werken we weer samen met SPOT. Dit jaar staat Dvořáks Negende symfonie ‘Uit De Nieuwe Wereld’ centraal. Maar ja, wat is vandaag de dag de nieuwe wereld? Het heelal? China? AI? Ook hier dus een maatschappelijke component.”
3. ,,De inauguratie van onze nieuwe vleugel in november. De nieuwe Steinway hebben we samen met SPOT aangeschaft. Ik ben heel blij met onze goede samenwerking. Pianiste Lise de la Salle speelt het Pianoconcert van Maurice Ravel. Ook in Leeuwarden en Assen trouwens.”
4. ,,Het project met singer-songwriter Stef Bos in maart volgend jaar. Dat wordt een programma met symfonische arrangementen van de bekendste liedjes die hij in zijn 35-jarige carrière maakte.”
5. ,,Het concert met de Koerdische zangeres Aynur in februari. En het Afro-Amerikaanse programma Swing, Soul & Symfonische Vibes, met het Vioolconcert van Wynton Marsalis, dat we in november doen. Dat soort concerten staat voor hoe we ons als orkest graag willen neerzetten.”
Voor het volledige programma van het nieuwe seizoen zie www.nno.nu.
