Seran de Leede herontdekte activiste Lie Alma uit Emmen. ‘Ze had brutaliteit, lef en overtuiging’

Wanneer Seran de Leede terugdenkt aan het moment waarop ze de naam Lie Alma voor het eerst tegenkwam, moet ze glimlachen. „Ik dacht: waarom ken ik haar niet? Wie is deze vrouw?” Het is een vraag die haar de afgelopen tien jaar heeft bezighouden.

Het antwoord is De strijd tegen fascisme, een biografie over Anna Aleida Heijnen (1909–1991), een vrouw uit Emmen die onderwijzeres werd in Zwartemeer en in de jaren dertig onder de naam Lie Alma uitgroeide tot een van de invloedrijkste Nederlandse stemmen in de internationale vredesbeweging. Om daarna vrijwel volledig uit het collectieve geheugen te verdwijnen.

De Leede, als historicus verbonden aan de Universiteit Leiden, werd op het spoor gezet toen het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis haar vroeg een bijdrage te leveren aan een platform over Nederlanders in de Spaanse Burgeroorlog. Alma’s naam dook steeds weer op.

„Ze bleek propagandiste te zijn geweest, iemand die lezingen gaf, schreef, organiseerde. Dat intrigeerde me”, vertelt De Leede. De echte vonk kwam toen Lie’s dochter Sinja haar uitnodigde. „Ze opende een kamer vol ladenkasten. Brieven, foto’s, notities, alles zorgvuldig bewaard. Ik wist meteen: dit is geen voetnoot, dit is een leven dat verteld moet worden.”

Lie werd in 1909 geboren in een arm maar hecht gezin. Ze was slim en leergierig, maar geld voor verdere opleiding was er niet. Via de kloosterschool haalde ze haar lesbevoegdheid en werd onderwijzeres in Zwartemeer. In de grote klassen zag ze hoe armoede generaties lang doorwerkte.

„Ze zag structurele ongelijkheid van dichtbij”, zegt De Leede. „Dat wakkerde haar sociale engagement aan.” Lie bezocht socialistische bijeenkomsten, raakte betrokken bij vrouwenorganisaties en ontwikkelde een scherp gevoel voor rechtvaardigheid.

Haar eerste huwelijk, met de Groningse anarchist Siert Tillema, betekende het einde van haar baan – getrouwde vrouwen mochten niet werken. Het huwelijk was ongelukkig. Toen Tillema weigerde mee te werken aan een scheiding, vertrok Lie alleen naar Amsterdam. „Dat was een daad van enorme onafhankelijkheid voor een vrouw in de jaren dertig”, benadrukt De Leede.

In Amsterdam leerde ze de kunstschilder Peter Alma kennen, met wie ze later trouwde. Ze werd actief binnen het Wereldvrouwencomité tegen Oorlog en Fascisme. Deze organisatie, die zich neutraal presenteerde, leunde sterk op communistische netwerken. Lie, zelf geen partijlid, speelde een cruciale rol in die neutrale uitstraling. „Ze kon mensen verbinden die anders nooit met communistische initiatieven in zee waren gegaan.”

De Spaanse Burgeroorlog werd voor haar hét strijdtoneel van haar idealen. Ze reisde naar Spanje, sprak in Londen, Parijs en Marseille, en schreef vlammende teksten over het lot van Spaanse kinderen. „Ze had brutaliteit, lef en overtuiging”, zegt De Leede. „En ze had een natuurlijk overwicht. Mensen luisterden naar haar.”

Haar activisme werd haar tijdens de Duitse bezetting fataal. In 1941 werd ze gearresteerd vanwege haar rol in het Wuppertal Comité, dat in de jaren dertig aandacht vroeg voor massale arrestaties van Duitse arbeiders. Ze bracht zes maanden door in gevangenschap. Zelfs daar liet ze haar karakter zien: ze verzette zich tegen de erbarmelijke bibliotheek en wist nieuwe boeken binnen te krijgen. „Typisch Lie,” zegt De Leede. „ze hield nooit haar mond.”

Dat Lie vandaag de dag nauwelijks bekend is, verbaast De Leede niet. „Het interbellum krijgt weinig aandacht. De Spaanse Burgeroorlog is geen onderdeel van onze canon. En vrouwen verdwijnen nog te vaak uit de geschiedschrijving.”

Met haar boek wil ze dat veranderen. „Aan de hand van Alma’s leven zie je hoe Nederlandse vrouwen internationaal actief waren, hoe ze waarschuwden voor het fascisme en hoe vooruitstrevend hun idealen waren. De parallellen zijn ingewikkeld, maar Alma’s waarschuwingen zijn actueler dan ooit.”

Voor haar is het boek dan ook meer dan een biografie. „Het is een pleidooi om vrouwen als Lie terug te brengen in ons geheugen. Ze verdient die plek. En ik hoop dat ze opnieuw een rolmodel kan zijn.”