Incest, verraad, sadisme. Onze beste literaire tekst is er nu ook in het Drèents

Het was een van de hoogtepunten van het literaire jaar 2025: Tom Lanoye tijdens festival Zomerzinnen in Frederiksoord voordragend uit de schelmenroman Reinaard. Zinderend en meeslepend, schunnig en opwindend.

Als de goede voornemens uitkomen, gaat Lanoye dit jaar met zíjn bewerking van Van den vos Reynaerde op tournee. Tot die tijd mogen we ons, onder meer, vernuveren met een Drentstalige versie van wat volgens menigeen – waaronder J.W. von Goethe – de beste literaire tekst is ooit in de lage landen geschreven.

Vals heet de Drentse bewerking die Hans Katerberg uit Borger en Rolf Mulder uit Emmen voor uitgeverij Het Drentse Boek hebben gemaakt. Katerberg is voormalig dominee en columnist voor tijdschrift Zinnig. Mulder is schrijver van managementboeken en het vorig jaar verschenen Drenthe voor beginners. Twee kenners van religie en macht derhalve.

In de inleiding van Vals verbindt het duo Reynaert de vos nadrukkelijk met de geschiedenis van Drenthe. De naar een rode Vulpes vulpes gemodelleerde schavuit kwam net als de Drentse bevolking in de middeleeuwen in opstand tegen het kerkelijk gezag en de adel.

Voor wie het niet heeft meegekregen op school: in Van den vos Reynaerde draait een sluwe vos de pastoor, de koning en zijn hofhouding keer op keer een loer. Tijdens de Slag bij Ane versloeg een verzameling boeren in 1227 het door edellieden gevormde leger van de bisschop van Utrecht.

De oorsprong van de vertelling ligt kort daarvoor. Volgens taalhistorici is het literaire hoogtepunt van de lage landen gebaseerd op een reeks verhalen uit Frankrijk. Een daarvan, Le jugement de Renart uit circa 1180, werd in de 13de eeuw grandioos verbeterd door een dichter uit wat nu Vlaanderen is. Wie die dichter was, is tot op vandaag onduidelijk.

De eerste regel van de tekst rept van een ‘Willem, die Madoc schreef/ waar hij lang voor wakker bleef’. Wat ‘Madoc’ is, is onbekend, een andere tekst vermoedelijk. In 1925 ontdekte de 20-jarige studente Helena Kroos een bevestiging: de naam Willem wordt ook genoemd in de acht slotregels, als acrostichon BIWILLEME. Een jaar later verhuisde Helena naar Groningen waar in 1926 in Appingedam haar zoontje Willem werd geboren.

Van den vos Reynaerde is fascinerend literair erfgoed. Hoogleraar Frits van Oostrom publiceerde er in 2023 het standaardwerk De Reynaert over. Dit wetenschappelijk verantwoorde en zeer toegankelijk boek vertelt tot in detail over het ontstaan en de doorwerking van de schelmenroman. De Reynaert van Van Oostrom bevat ook de oorspronkelijk Middelnederlandse tekst.

Voor wie dat te ingewikkeld is, is een soepele, berijmde vertaling in hedendaags Nederland beschikbaar van Ard Posthuma uit Groningen. Voor wie dat te ingewikkeld is, is er De schelmenstreken van Reinaert de Vos van Koos Meinderts uit Utrecht. Voor wie ook dat te ingewikkeld is, is er een veelgeprezen rapversie door Charlie May uit Amsterdam.

Reynaert de vos spreekt niet alleen tot de verbeelding van schrijvers. Ook illustratoren en andere beeldend kunstenaars worden al eeuwen door hem geïnspireerd. Vals van Katerberg en Mulder is door Maartje I. Jansen van prenten voorzien. En wat te denken van het beeld Revolution Kid (2012) van Yinka Shonibare, momenteel te zien in de tentoonstelling Microkosmos in het Drentse Museum?

Van den vos Reynaerde is geen vertelling voor tere zieltjes. In het eerste hoofdstuk van Vals wordt dat duidelijk als de wolf Isegrin bij koning Nobel – een leeuw – zijn beklag doet. In het Drèents: ‘De verdomde Reynaert vermaggelt mijn ’t leven glad. Hie negert mij en batst mij, maor veul arger is ’t dat e zuk an mien vrouw vergrepen hef.’

Als de koning daarop de beer Broen eropuit stuurt zodat Reynaert berecht kan worden, lokt de vos het machtige beest met de belofte van honing een holle boomstam in. Broen komt klem te zitten: ‘Zien kop har er der non wal oet, maar om niet poten lös te kriegen mus e de klauwen van zien beide voeten oftrekken, en zien vel derbij.’

Tybeert de kat vergaat het bij een tweede poging tot arrestatie weinig beter. Reynaert weet hem in een strop te krijgen die de pastoor voor de vos heeft uitgezet. ‘Tybeert incasseerde slag nao slag, intied dat e der weerloos bij lag. Martinet gooide met een stien zien linkeroge der oet.’ Enzoverder, enzovoorts. Incest, verraad, list, bedrog, sadisme, effectief geweld.

Vrijwel ieder jaar duikt de Reynaert in vele gedaanten op, wat knap mag heten voor een vertelling van 800 jaar oud. Het boek van Van Oostrum haalde in 2023 de lijst met bestsellers. In 2024 ging op een middelbare school in Beilen het leesbevorderingsproject Vossestreken van start. De Reinaard van Tom Lanoye is een van de meest geprezen boeken van 2025.

Katerberg en Mulder zijn niet de eersten die het verhaal in het Drèents hebben overgezet. In de jaren 50 waagde de taalkundige Jan Naarding zich aan een Nedersaksisch bewerking, Reinder Robaard, waarbij hij claimde onbekende avonturen van de vos te hebben gevonden. De onvoltooide tekst werd in 2024 opnieuw gepubliceerd.

Dat een verhaal over een vos eeuwenlang tot de verbeelding blijft spreken, heeft alles te maken met de spanning tussen het individu en de samenleving. Volgens de twee Drentse auteurs mag Reynaert een woest personage zijn, ‘een valse voelak met een raozende branie, een slimme en strabante doenjak’. Dankzij het vernuft van dichter Willem beschikt hij over grote talenten: ‘hie bespeulde het rad van fortuun daolders best en kreg de machthebbers op de knieën’.

En dat zonder verkiezingen.