Nasma (37) maakt maquettes vol verhalen van asielzoekers. ‘Ik hoef geen sympathie. Ik vraag alleen begrip’

Eenzaamheid, stress, twijfel, angst en wachten, wachten, wachten… Nasma Al-Shutfa (37) uit Jemen verbleef twee jaar in asielzoekerscentra. Ze verbeeldt haar emoties en ervaringen in maquettes van de verschillende kamers waar ze woonde. Met de toevoeging van verhalen van andere asielzoekers groeit dit kunstproject bij elke tentoonstelling. Momenteel is het te zien in galerie Sign in Groningen.

Toen ze het azc van Ter Apel naderde, was er nog even twijfel. „Het werd al donker. Ik was alleen. En wanneer ik naar binnen zou gaan, zou ik asielzoeker worden. Ik besefte dat mijn leven zou veranderen’’, herinnert Nasma Al-Shutfa zich, toen ze in 2019 aankwam bij het aanmeldcentrum. Zij had gestudeerd in Turkije en kon niet meer terug naar Jemen vanwege de oorlog tussen Houthi’s en het regeringsleger.

Haar weg naar Nederland was nog ‘gemakkelijk’: met haar spullen was ze naar Amsterdam gevlogen. Andere asielzoekers hebben er vaak een zware tocht op zitten met allerlei ontberingen, langs ronselaars en oplichters en zelfs de kans op verdrinkingsdood – afhankelijk van de vluchtroute.

Maar wie het gelukt is de oversteek te maken, wacht nog steeds de nodige beproevingen, zo wil Nasma Al-Shutfa laten zien in haar kunstproject I am grateful(?). Met deze installatie studeerde ze in 2024 af aan de masteropleiding van de KABK in Den Haag en bij elke tentoonstelling groeit het project verder, omdat ze er telkens nieuwe asielzoekers bij betrekt, die hun eigen ervaringen toevoegen.

Voor Al-Shutfa was een van de eerste confrontaties dat ze maar één koffer mocht houden en haar andere bagage moest wegdoen. „Wat doe je dan weg en wat houd je? Ik koos vooral kleding”, vertelt ze. „En bijvoorbeeld ook een lichtsnoer. Dat klinkt misschien stom: zo’n draad met lampjes. Maar die lichtjes betekenden veel voor mij.”

In Ter Apel kon haar kamerdeur alleen van binnen op slot, maar niet als ze wegging. „Dus nam ik altijd al mijn spullen mee. Waarom zeul je die tas mee? Er zitten alleen maar kleren in’’, hoorde ze dan. „Ja, maar voor mij waren die wel heel waardevol. En in het azc was niets veilig.”

Ze verwerkt haar ervaringen in maquettes van de kamers. In de hokjes is nét ruimte voor een bed of stapelbed en een stoel. Al-Shutfa wijst op de blauwe matrassen die er telkens in terugkomen. „Dat is van dat anti-incontinentiemateriaal”, zegt ze met een vies gezicht. „Wie heeft hier eerder op gelegen? Lakens kreeg je niet. Wel van dat papier, dat ze ook in het ziekenhuis gebruiken om even snel over een matras te rollen.”

Later komt ze in een ander azc, in een hotel, terecht. Dat klinkt heel wat. „Er was een locker, om in ieder geval wat spullen in op te bergen. En een gordijn, wat het een huiselijke sfeer gaf. Maar verder herinnerde niets aan een hotel. Er stonden gewoon diezelfde azc-meubels met diezelfde blauwe matrassen…’’

Eén maquette heet de Trauma room. „Ik deelde een kamer met een meisje dat op haar vlucht verschrikkelijke dingen meegemaakt had. Je wisselt verhalen met elkaar uit. Haar verhaal wordt ook jouw verhaal. Haar trauma werd ook mijn trauma. Het is zwaar.”

De maquettes hangen als een soort grafiek aan de muur, geordend naar azc-locatie en thema. „Het is een systeem waarin je terechtkomt. Overal ziet het er min of meer hetzelfde uit. Overal die blauwe matrassen. Overal hetzelfde eten. Nergens privacy en overal vooral wachten.”

Al-Shutfa wordt na een maand van Ter Apel overgeplaatst naar Wassenaar (7 maanden). Dan naar Luttelgeest (ook 7 maanden). In Wageningen zal het interview plaatsvinden waarmee bepaald wordt of ze kan blijven of niet. „Na vijftien maanden dus! Iedereen is daar gestrest. Iedereen vertelt er zijn verhaal, en anderen merken dan op, wat je wel of niet moet gaan vertellen. Iedereen kent wel een voorbeeld van iemand die is afgewezen, en wat die dan gezegd zou hebben. Heel verwarrend.”

Weet je na zoveel tijd nog wat jouw verhaal is? „Ik ben dat op een gegeven moment gaan opschrijven, om het goed te onthouden. Ik was goed voorbereid. Maar tijdens het interview twijfel je nog steeds: Vertel ik het zo goed? Had ik het anders moeten zeggen? Is het op deze manier overtuigend genoeg? Dit is allesbepalend voor mijn toekomst.”

Nasma Al-Shutfa wordt uiteindelijk erkend als vluchteling en wordt overgeplaatst naar een azc in Amsterdam. Jeetje: erkenning. Ze kan blijven. Ze zal wel blij geweest zijn. „Nou en of. Maar na een poosje merkte ik dat er geen verschil was. Ik had geen eigen onderkomen, geen werk, geen school en geen straatleven. Er was niets veranderd. Je blijft onderdeel van dat systeem.”

Dankzij de stichting Takecarebnb, die vluchtelingen met een verblijfsstatus onderbrengt bij gastgezinnen, kan Al-Shutfa het azc verlaten. Maar dat betekent nog niet volledige vrijheid: „Je moest je nog elke week melden bij het azc. Anders zou je allerlei rechten verliezen.”

Eén van de maquettes is gewijd aan Lisa, het meisje dat bij Duivendrecht is omgebracht. De verdachte is een asielzoeker. „Een van de deelnemers aan dit project vertelde dat die man in het azc ook al vrouwen had bedreigd. Dat is toen gemeld, maar er is niets mee gedaan. Die deelneemster woonde pal naast deze moordenaar.”

De heftige protesten tegen azc’s komen ter sprake, zoals in Loosdrecht, waar brand ontstond bij het verblijf van asielzoekers. „Het maakt me tegelijk boos en bang”, reageert Al-Shutfa. „Gelukkig zag ik ook grote tegendemonstraties van mensen die asielzoekers steunen en verwelkomen.”

Kan zij zich iets van de woede en agressie van die felle azc-protesten voorstellen? „Ik denk dat die mensen problemen hebben waarmee ze zich tot de politiek moeten wenden”, analyseert ze kalm. „Ze moeten zich richten op de regering. Maar onder aanvoering van sommige politici zoeken ze een zondebok waar ze zich op afreageren. Maar wij, asielzoekers, zijn gewoon mensen, net als anderen. Goede mensen, net als iedereen. En ja, ook daar zijn sommigen tussen, die verkeerde dingen doen, net als bij anderen. Maar als één asielzoeker iets verkeerd doet, dan zijn we ineens allemáál verkeerd.”

„Ik zou zeggen: ga eens langs bij een azc. Stel je vragen aan een asielzoeker en stel je open”, vervolgt Al-Shutfa. „Ik hoef geen empathie en ik hoef geen sympathie. Ik vraag alleen begrip. Dat wil ik bereiken met dit kunstproject, waarin verhalen van vluchtelingen zichtbaar worden.”