Zwart is veerkrachtig, toont de expositie 'Zwart in beweging' in Museum aan de A. 'Er is iets aan het veranderen'

Herdenken kan op vele manieren. Met een nationale vrije dag bijvoorbeeld. Maar ook met een programma dat drie maanden duurt. Terwijl de discussie over de vrije dag volop gaande is, is in Groningen besloten om in juni, juli en augustus stil te staan bij de afschaffing van de slavernij, dit jaar 150 jaar geleden.

Vaak wordt gezegd dat ‘we’ te weinig van ‘ons’ slavernijverleden weten. Hoewel nu op scholen en in de media sprake is van een inhaalslag, wachten vele verhalen over slavernij en de doorwerking daarvan nog steeds op een eerste openbare vertelbeurt.

Neem het verhaal van de kok, activist en dichter Charles Goudsmit, initiatiefnemer van de caleidoscopische tentoonstelling Zwart in beweging in Museum aan de A in Groningen.

De overgrootvader van Goudsmit werd ooit in Ghana tot slaaf gemaakt, maar kocht zichzelf vrij door in dienst te treden van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL). Aangekomen in wat ooit ‘ons Indië’ heette, moest hij vechten tegen de oorspronkelijke bevolking. Hij trouwde er een Javaanse vrouw. Hun dochter trouwde op haar beurt met Salomon Goudsmit, een Joodse man, opa van Charles.

,,Kleur is in onze familie altijd heel belangrijk geweest”, vertelt Goudsmit over de gedachte achter Zwart in beweging. ,,De een was heel donker, de ander wit. In Nederlands-Indië bestond zoiets als een hiërarchie van kleuren. Wit stond bovenaan, gevolgd door het wit met zwart van de Nederlandse Indiërs, daaronder de kleur van mensen uit India en China en daaronder de inlanders, de oorspronkelijke inwoners.”

Kleurenhiërarchie ís het systeem van het kolonialisme, stelt de in Indonesië geboren Goudsmit. ,,Als puber ontdekte ik dat het systeem ook hier bestaat. Dat heeft mij actief gemaakt, in Nederland, eerst voor Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. En nu met institutioneel racisme en vluchtelingen. Zwart zorgt nog steeds voor de aanname dat mensen minder waard zouden zijn. Maar er is iets aan het veranderen.”

Met Zwart in beweging wil Goudsmit die verandering laten zien. Daartoe is in de kelder van Museum aan de A een kleine tentoonstelling ingericht met bijdragen van vijf zwarte kunstenaars met een band met Groningen en een kunstenaar met een band met Drenthe, respectievelijk Vamba Sherif, Guillaume Pool, Anne-Jesuina, Oswaldo Sield, Rudo Walker en Janne Igbuwe. Wat hen bindt, is dat zij zich verantwoordelijk voelen, zegt Goudsmit.

Bij Oswaldo Sield uit zich het in schilderijen van het regenwoud. Hij laat in het museum twee Surinaamse bosgezichten zien vanaf de rivier. ,,De meeste mensen weten het niet, maar het oerwoud is goud. Letterlijk en figuurlijk”, licht Goudsmit toe. ,,Het is goud waard en er wordt goud gewonnen. Daar worden bomen voor gekapt en kwik voor gebruikt. Met grote gevolgen voor de natuur, de rivier, het klimaat en de bevolking.”

Die bevolking speelt een rol in de gedichten van Rudo Walker, waar poëzie wordt gemaakt van het gegeven dat de Trans-Atlantische slavernij een gevolg is van te zware plantage-arbeid voor de oorspronkelijke bevolking van de nieuwe wereld. Het komt ook tot uiting in de gebruiksvoorwerpen die Guillaume Pool laat zien om te vertellen over de cultuur van zijn grootmoeder, die als ‘indiaan’ in het oerwoud leefde.

Janne Igbuwe, dochter van een Nigeriaanse vader die in Hooghalen woont, reisde eerder dit jaar naar het Surinaamse regenwoud. Ze keerde terug met foto’s van mensen van wie we de gezichten niet of nauwelijks te zien krijgen. ,,Dat is mijn stijl”, vertelt Igbuwe. ,,Ik kom langs, ik begroet ze en probeer hun privacy te respecteren. Dat is spannender dan mensen te laten poseren en een vooropgezet beeld vast te leggen.”

De manier waarop mensen worden gefotografeerd kan schadelijk zijn, stelt Igbuwe. ,,Je legt iets vast en pakt daarmee iets af. Ik heb liever dat mensen zelf bepalen hoe ze in beeld komen. Door hun gezichten niet te laten zien, neemt de nieuwsgierigheid toe, dan wil je weten wie die persoon is. Dat dit ook nog eens zwarte mensen zijn, speelt mee. Het beeld dat wij van zwarte mensen voorgeschoteld krijgen, is vaak stereotiep. Daar wil ik mij aan onttrekken.”

De bijdrage van schrijver Vamba Sherif bestaat uit teksten over hoe de Afrikaanse mens zich tijdens het drama van de slavernij staande probeert te houden. Hij wijst op de conferentie van Bandung in 1955, toen zowel Afrikaanse als Aziatische landen zich uitspraken tegen westers imperialisme. Ook schetst hij hoe het begrip Negritude, positief zwart bewustzijn, zich vanuit Afrika over de wereld heeft verspreid.

Zwart in beweging gaat over kracht en waardigheid, zegt Goudsmit over de tentoonstelling waarmee de viering van Keti Koti in Groningen wordt afgetrapt. ,,Als activist en wereldverbeteraar merk ik dat veel mensen zich de laatste jaren terugtrekken in hun eigen geluk. Dit is een poging te laten zien dat ook in Groningen zwarte mensen actief zijn in de kunst. En dit is een handreiking om samen te bouwen aan een maatschappij voor iedereen.”