Bevrijdingsfestival in Assen. Foto: Marcel Jurian de Jong
Op 5 mei denken we na over onze vrijheid. Een mooie gelegenheid volgens Lammert Waslander om ook stil te staan bij de eigen verantwoordelijkheid in allerlei kwesties.
In het verhaal geeft Sartre ons als lezer de vrijheid na te denken over de vraag: In hoeverre is Pablo verantwoordelijk voor de dood van Ramon? Als filosoof geeft Sartre aan dat wij voortdurend keuzes maken waarvan we de consequenties niet kunnen overzien, maar waarbij we volgens hem wel verantwoordelijk zijn voor de gevolgen. Ook als gevangene had Pablo veel keuzemogelijkheden en hoewel het niet zijn bedoeling was, is door zijn bekentenis Ramon gestorven. Maar bijvoorbeeld ook de soldaten, de bevelhebbers, de neef en Ramon zelf zijn mede verantwoordelijk want hun keuzes hebben ook tot de dood van Ramon geleid. Zo stelt Sartre dat we door onze vrijheid en de keuzes die we maken met z’n allen een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid hebben voor wat er in de wereld plaatsvindt.
Los van elkaar
Zijn bij Sartre vrijheid en verantwoordelijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden, in onze consumptiemaatschappij staan ze volkomen los van elkaar. De supermarkt biedt gezonde en ongezonde artikelen aan en jij als consument bent vrij in je keuzes. Een ongezonde leefwijze waarbij men veel rookt of drinkt wordt niet belemmerd door de consumptiemaatschappij. Veel vliegen wordt gepromoot.
De normloosheid en vrijheid in de consumptiemaatschappij wordt in onze democratie gecorrigeerd door wetten en maatregelen van de overheid die wel verantwoordelijkheid neemt en vrijheden heeft vastgelegd. Zo zijn er voor roken en drinken leeftijdsgrenzen opgesteld en zijn er snelheidsgrenzen in het verkeer. De overheid heeft ook een aantal belangrijke vrijheden vastgelegd, vaak in de grondwet, zoals de vrijheid van meningsuiting, drukpers, vergadering en demonstratie. Samen met het discriminatieverbod en de machtenscheiding vormen deze vrijheden een sterk fundament van onze democratie.
Deze ‘klassieke’ vrijheden staan momenteel wereldwijd onder druk en worden vervangen door persoonlijke vrijheden met begrippen als overdaad, losbandigheid, grenzeloosheid, narcisme en egoïsme waarbij men zichzelf in het middelpunt plaatst en alles is toegestaan om de eigen wensen te realiseren. In de VS zien we dat Trump alleen verkiezingsuitslagen erkent die hem uitkomen, uitspraken van rechters die hem ongelegen zijn niet uitvoert, de onafhankelijkheid van denken op universiteiten inkapselt door de bekostiging door de overheid te stoppen en kritische journalisten worden geweerd bij persmomenten op het Witte Huis.
Vrijheden als onbeperkt consumeren
Onze identificatie met vrijheden als onbeperkt consumeren, reizen en ons vermaken en het negeren van de kanttekeningen die onze democratie hierbij plaatst, maakt dat ons gedrag lijkt op de beroemde kikkers in een pan met water dat langzamerhand steeds warmer wordt waarbij ze te laat ontdekken dat ze gekookt worden. Het negeren van de klimaatverandering als gevolg van de vrijheid overal heen te vliegen en erop los te consumeren zal in de toekomst ons leven inperken.
Dat gaat AI ook doen. Momenteel overheerst bij de meeste mensen de euforie want AI neemt veel taken niet alleen over maar voert ze ook beter uit. AI is slimmer, kan beter analyseren, diagnoses stellen, complexe zaken coördineren en schrijven. Het levert iedere gebruiker meer vrije tijd op, maar niet meer vrijheid want al snel zullen we niet zonder AI kunnen functioneren. AI steekt ver boven ons kennen en kunnen uit en zal in alles onze baas worden. Het wordt degene die bepaalt hoe we ons werk invullen, het zal ons werk grotendeels overnemen en het zal ons leven naast het werk aansturen.
Mijn hoop is gevestigd op jonge kritische mensen met vaardigheden als abstract denken, reflecteren, verbanden zien, hypotheses kunnen stellen en kunnen toetsen en met een helicopterview kunnen kijken. Jongeren die onze democratie met de ‘klassieke’ grondrechtelijke vrijheden waarderen. Het onderwijs is belangrijk bij het vormen van kritische burgers met de genoemde vaardigheden, maar juist in het onderwijs wordt zowel door de leerlingen als docenten AI massaal kritiekloos ingezet en worden docenten die vraagtekens plaatsen overruled. Om verder met de kikkermetafoor te spreken lijkt het erop dat kikkers die toch uit de pan met warmer wordend water kruipen, gelijk weer worden terug geplaatst.
AI-vrije school.
Mobieltjes zijn veel te laat in het onderwijs verboden. Nu hoop ik dat een aantal scholen beseffen dat goed onderwijs zowel smartphone-vrij als AI-vrij plaatsvindt. Ik denk dat managers in Silicon Valley hun kinderen naar een AI-vrije school zouden sturen als dat daar mogelijk zou zijn, zij weten zeer goed wat ons te wachten staat.
Het komende bevrijdingsfestival op 5 mei in het Stadspark in Groningen is weer zeer aantrekkelijk met goede muziek, gezelligheid met vrienden en lekker eten en drinken waarbij een enkeling deze dag zal nadenken over vrijheid. Misschien kunnen een aantal bezoekers een dag later op 6 mei vroeg in de morgen weer naar de voormalige renbaan gaan, voordat de milieudienst het terrein schoonmaakt, en al kijkend over het veld vol karton en plastic alsnog nadenken over vrijheid en verantwoordelijkheid waarbij ze een eigen mening proberen te formuleren.
