Het is vrijdagochtend 10 november en ik zit rustig aan de keukentafel het nieuws te lezen, als er opeens een keihard schril geluid door de ramen naar binnen pompt. Ik schrik me kapot en mijn katten beginnen als gekken door het huis te rennen.
Het is het geluid van een luchtalarm en dat ken ik maar al te goed. Ik ben net twee weken in Israël geweest om mijn collega’s te helpen verslag te doen van de oorlog. In Tel Aviv klonk het luchtalarm een paar keer per dag. Raketten afgevuurd door Hamas worden vrijwel altijd uit de lucht geschoten door het Israëlische afweersysteem. Toch renden we naar de schuilkelder want soms komt zo’n raket wel neer.
In Istanbul is geen oorlog, maar ik schiet uit reflex meteen omhoog bij het horen van het luchtalarm. Na een paar seconden worden mijn hersenen wakker. Wacht eens even. Dit is iets anders. Ik doe het raam open. Vanaf de derde etage kijk ik neer op de straat. Het is alsof ik in een scène van een sciencefictionfilm terecht ben gekomen.
De sirene loeit maar door. Auto’s staan midden op straat stil, mensen staan stokstijf met de armen naast hun lichaam. Een jongen naast zijn fatbike, een serveerster voor haar café. Niks beweegt. Het is alsof de wereld op pauze is gezet.
Ik kijk op de klok. Ja hoor! Het is precies 9.05 uur. Op 10 november. Dat is het exacte moment waarop Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de republiek Turkije, zijn laatste adem uitblies in 1938. 85 jaar geleden, en nog steeds staat het land er elk jaar op een ietwat dramatische wijze bij stil. Dat zegt genoeg over hoe belangrijk de man is voor dit land. Atatürk is zijn bijnaam, wat letterlijk ‘vader van de Turken’ betekent.
Een seculiere republiek, een modern land naar westers model
In Turkse geschiedenisboekjes is Atatürks verhaal beschreven als dat van een nationale held. Hij voorkwam een geallieerde invasie tijdens de Eerste Wereldoorlog, en bevrijdde de Turken van het juk van de Ottomaanse sultans. Daarna maakte hij van het jonge Turkije een seculiere republiek, een modern land naar westers model. Religie mocht geen rol meer spelen in de staat. Het was allemaal zeer nationalistisch, een Turk was trots om Turk te zijn. De onderdrukking van Koerden en Armeniërs vierde hoogtij.
Hoewel zijn sterfdag dus niet onopgemerkt voorbijgaat, is Atatürk anno 2023 nog springlevend. Sterker nog: hoe langer Atatürk dood is, hoe meer hij tot leven lijkt te komen. Los van de ontelbare standbeelden en portretten zijn er kalenders, T-shirts, aanstekers, koffiekopjes met zijn foto of handtekening erop. Jongeren laten zijn handtekening op hun lichaam tatoeëren. Een cultfiguur voor de nieuwe generatie werd hij pas in de laatste tien jaar. Als vorm van opstand tegen de conservatieve koers van Erdogan en zijn AKP.
Want Atatürk is natuurlijk al lang niet meer de enige Turk des Vaderlands. Voor een deel van de bevolking is er een nieuwe vader van de Turken opgestaan met de naam Recep Tayyip Erdogan. En Erdogan is in zo’n beetje alles een tegenpool van waar Atatürk voor stond. Erdogan symboliseert het conservatieve karakter van de Turken, verheerlijkt het Ottomaanse verleden en bracht de invloed van religie terug in de staat. Tot afschuw van de kinderen van Atatürk: de zogenaamde ‘kemalisten’, nu vertegenwoordigd in de grootste oppositiepartij CHP.
Ik woon in wat men hier een ‘seculiere wijk’ noemt. Een buurt waar een meerderheid op de oppositie stemt, waar mensen Atatürks nalatenschap verheerlijken. Zet daar een conservatieve wijk tegenover, waar Erdogans partij zegeviert, en het is net alsof je in twee verschillende landen in plaats van in één stad bent.
Sinds eind oktober hangen in mijn wijk naast de gebruikelijke Turkse vlaggen en portretten van Atatürk, ook nog eens kleine rode vlaggetjes met Atatürks gezicht erop. Hele straten kleuren er rood van. Want op 29 oktober bestond de Turkse republiek precies honderd jaar. Een eeuwfeest waar al jaren over gesproken wordt. Een groot moment in de geschiedenis van het land.
Erdogan nu al onsterfelijker dan Atatürk ooit is geweest
En Turkije zou Turkije niet zijn als dit eeuwfeest niet ook een feest van de polarisatie zou zijn. Een jaar geleden kondigde Erdogan namelijk zijn visie aan voor ‘de eeuw van Turkije’. Hij beloofde van Turkije één van de tien grootste economieën ter wereld te maken. ,,De eeuw van Turkije is de eeuw van succes”, schreeuwde hij voor een zaal vol joelende supporters. Voor hen is Erdogan nu al onsterfelijker dan Atatürk ooit is geweest. In mijn wijk vinden ze dat Erdogan het eeuwfeest heeft gekaapt voor zijn eigen verhaal, en daarmee de nalatenschap van Atatürk wegvaagt.
Atatürk en Erdogan zijn zonder twijfel de twee belangrijkste mannen in de Turkse geschiedenis. In regeringskantoren hangen hun portretten nu naast elkaar. Beiden hebben ze een ideaalbeeld van wat het betekent om Turk te zijn. En dat botst, nog altijd. In beide groepen vinden mensen dat hun leefstijl onder druk staat.
De eeuwviering op 29 oktober had een groots volksfeest moeten worden. Maar het werd een sobere kleine viering. Veel festiviteiten werden door de overheid afgelast vanwege de ‘humanitaire tragedie in Gaza’. Want Turkije mag dan op zo’n beetje elk vlak een diep gepolariseerd land zijn, als het gaat om steun voor de Palestijnse zaak, zijn Turken bijzonder eensgezind.
En zo werd de honderdjarige viering van Atatürks nalatenschap slechts een voetnoot in de geschiedenis. Wat niet werd afgelast was Erdogans bezoek aan het mausoleum van Atatürk in Ankara. Hij legde een krans en sprak de volgende woorden: ,,Ons land is in veilige handen, je mag in vrede rusten.”
Mitra Nazar (Delfzijl, 1980) is Turkije-correspondent voor onder meer de NOS, Nieuwsuur en het AD. Ze woont met haar partner en dochter sinds 2020 in de wereldstad Istanboel. Voordat ze neerstreek in Turkije was ze jarenlang vanuit Belgrado correspondent op de Balkan. Ze heeft een Iraanse vader en een Friese moeder, groeide op in Hurdegaryp en Leeuwarden en studeerde Taal- en Cultuurstudies en Pedagogische Wetenschappen (met een minor Journalistiek) in Utrecht.
Iedere week staat in deze bijlage een column van Onze Vrouw / Man, een van de acht mediacorrespondenten, uit een ander continent. Volgende week: Peter Schouten in Buenos Aires.
