Het idee dat het in Syrië nu veilig is, getuigt van Haags wensdenken | opinie

Wie door de straten van de prachtige oude binnenstad van Damascus loopt, waant zich in een wereld waarin de tijd heeft stilgestaan. De restaurants zitten vol, er is zelfs nog op sommige plekken een biertje of glas wijn te krijgen. Maar de schijn bedriegt.

Slechts tien minuten rijden verderop liggen de verwoeste steden Jobar, Harasta en Douma. Een burgemeester vertelde ons: „We moeten hier vanaf nul weer alles opbouwen’. Hier maken landmijnen en niet-geruimde explosieven dagelijks burgerslachtoffers, terwijl internationale technische en financiële steun uitblijft om deze levensbedreigende problemen aan te pakken.

De gewelddadigheden in de kuststreek (Latakia en omstreken) en in Zuid-Syrië (Suweida) tonen dat de transitie van meer dan een halve eeuw dictatuur onder het Assad-regime en 14 jaar oorlog niet vreedzaam verloopt.

In een Kamerbrief van 10 juni stelt minister Van Weel dat met de val van het Assad-regime op 8 december 2024 ‘de primaire bron van onveiligheid’ zou zijn weggevallen. Hij spreekt over ‘een redelijke verbetering’ en past het landenbeleid voor Syrië aan, inclusief op termijn het herbeoordelen van verblijfsvergunningen. Dit politieke wensdenken veroorzaakt onder de Syrische gemeenschap in Nederland grote angst voor gedwongen uitzetting onder het mom van ‘inperken instroom’.

Het ambtsbericht zelf is heel duidelijk: Syrië is instabiel, op vele pagina’s staan passages over gewelddadige incidenten in het hele land, de veiligheidssituatie is ‘volatiel’, gewapende groepen plegen wraakacties en er is geen overgangsjustitie. Eigenrichting viert hoogtij. Een regimewissel na meer dan 50 jaar dictatuur en 14 jaar oorlog garandeert geen vrede in een samenleving vol trauma’s, rivaliteit en wantrouwen.

De suggestie dat Syrië nu veilig is, is overhaast en onverantwoord. De basisvoorwaarden voor een veilige terugkeer van vluchtelingen ontbreken volledig. Er is geen constitutioneel kader, geen systeem dat verantwoording afdwingt voor oorlogsmisdaden. President Al-Shara’a houdt alle touwtjes in handen, er is geen uitzicht op vrije verkiezingen. Kritische stemmen vrezen repressie, vrijheid van meningsuiting staat onder druk.

De conclusie dat terugkeer mogelijk is, lijkt eerder binnenlands politiek gemotiveerd dan feitelijk onderbouwd. ‘Eventuele vrees’ zal wel individueel worden getoetst, schrijft Van Weel. Maar hoe toets je angst voor willekeur in een land zonder rechtsstaat? Hoe meet je het risico te verdwijnen in een context die verder verslechtert door Israëlische luchtaanvallen of sektarisch geweld? Het reisadvies voor Syrië staat niet voor niets nog steeds op rood: ga er niet heen. Bovendien is er nog steeds geen Nederlandse ambassade in Damascus die toezicht kan houden op de situatie van teruggekeerde Syriërs.

VluchtelingenWerk en UNHCR onderschrijven de inschatting dat Syrië nog steeds instabiel en onveilig is. Zij vinden de stellingname van Van Weel dan ook veel te voorbarig. UNHCR waarschuwt dat de omstandigheden zeker niet veilig genoeg zijn om de vluchtelingenstatus van Syriërs te beëindigen en roept op tot naleving van het non-refoulementprincipe waarbij uitgeprocedeerde asielzoekers niet terug mogen worden gestuurd als zij gevaar lopen.

Mensen uit de Syrische gemeenschap in Nederland erkennen dat het land op sommige plekken misschien iets minder gevaarlijk is dan onder Assad, maar benadrukken dat veiligheid allerminst gegarandeerd is, vooral voor andersdenkenden. En niet alleen voor de Alawitische Syriërs, maar ook voor Syriërs uit verschillende lagen van de Syrische samenleving die zich niet kunnen vinden in de conservatieve islamistische koers van president Ahmed al-Sharaa.

Het zou goed zijn dat Van Weel zijn Haagse wensdenken opzij zet en het besluit- en vertrekmoratorium dat na de val van Assad regime was ingesteld tot 14 juni nog eens met zes maanden verlengt. Het demissionaire kabinet moet nu steun geven aan de wederopbouw van het verwoeste Syrië. Dit vraagt realisme, erkenning van wederzijds belang en bovenal bescherming van mensenrechten. Bijvoorbeeld door een open dialoog met de regering van Sharaa met ruimhartige voorstellen voor samenwerking op gebieden zoals goed bestuur, water management, onderwijs, rechtsstaatontwikkeling en culturele uitwisseling. Zodat zo snel mogelijk Syriërs kunnen terugkeren naar een stabiel veilig land.