Ineke van Gent en Jorien Bakker op de barricaden voor De Balg en de scholekster op Schiermonnikoog. 'Iemand moet dit ongerepte gebied een stem geven'

,,Mmm, oh, die geur! Dit is de geur van Schiermonnikoog, de combinatie van wind, zee en droogvallend wad”, zegt burgemeester Ineke van Gent als ze op het uiterste puntje van De Balg uit de terreinwagen van Natuurmonumenten stapt. Hier gaat de Noordzee over in de Waddenzee. Hier hangt de zilte, slikkerige, ietwat rottende lucht van het wad. ,,Dit is wat je ruikt als je met eb van de boot komt en het eerste stukje over de veerdam fietst. Echt fantastisch, ik hou van die geur!”

Schiermonnikogers komen niet bepaald iedere dag op De Balg. Sterker nog, boswachter Jan Harthoorn schat dat minstens een derde van de eilandbewoners nog nooit op deze verlaten plek is geweest. Een paar weken eerder was een grote groep medewerkers van de gemeente, de VVV en het bezoekerscentrum met de Balgexpres op excursie naar het oostelijke uiteinde van het eiland. Ook voor een deel van hen was dat de eerste kennismaking.

,,Hier mag de natuur nog de natuur zijn”, zegt Jorien Bakker, noordelijk ambassadeur van Natuurmonumenten (beheerder van het eiland), bij een eerdere stop ter hoogte van paal 16, 4,5 kilometer terug. Wat de Vliehors is voor Vlieland, de Boschplaat voor Terschelling, Het Oerd en De Hon voor Ameland, dat is De Balg voor Schiermonnikoog. Deze zandplaat maakt dat Schiermonnikoog goede sier kan maken met ‘het breedste strand’ van Europa.

Op het Balg-strand ontstaan allemaal babyduintjes. Boswachter Jan Harthoorn (63) draait een shagje en tuurt voor zich uit. ,,In de tijd dat ik een jongetje van 10, 12 jaar was, was het eiland hier klaar. Dit is nieuw, puur”, vertelt hij met glinsterende ogen.

In de ruim 40 jaar dat hij boswachter is, heeft hij het eiland zien veranderen door de onvoorspelbare dynamiek van het getijdengebied. Vooral de laatste 10 jaar is het hard gegaan met zandaangroei. Hij knikt richting de duinen en de kwelder. ,,Het staat daar vol met zeekraal, lamsoor, zeeraket tegen de duinen aan. En met de blauwe zeedistel, die was vroeger heel zeldzaam. Die komt op door de jongere duinen met veel kalk.”

Iets verder westwaarts ter hoogte van paal 14 is de plek waar de lepelaars elk jaar broeden. Steltlopers en andere zeevogels komen naar het Noordzeestrand als het hoogwater wordt in de Waddenzee en aan het eind van De Balg en op de tegenoverliggende zandplaat Simonszand profiteren speelse grijze en gewone zeehonden van de rust. ,,Kijk nou, dat is heel goed nieuws”, wijst Bakker in het babyduin naar een paar keutels van het op Schiermonnikoog met uitsterven bedreigde konijn. ,,Dat mag wel in de krant!”

Dit is ook het gebied waar door een oprukkende slenk vanuit de Waddenzee een nieuw Waddeneiland zou kunnen ontstaan: Nieuw Bosch. In het tempo zoals de slenk zich de laatste 10, 15 jaar ontwikkelt zou dat over een jaar of 5 al kunnen gebeuren. ,,Maar één flinke oostenwind, een storm uit het oosten, en de slenk is weer dicht”, zegt Harthoorn.

Dan ineens vliegt de ene na de andere F-35 met donderend geraas laag over het gezelschap heen. Vier straaljagers achter elkaar. De Koninklijke Luchtmacht oefent met luchtgevechten, converseren is even onmogelijk. ,,Je ziet het, de mens is nooit ver weg”, zegt Bakker.

Dat is waarom we hier zijn. Wie richting de Noordzee kijkt kan niet meer om het werkplatform heen dat ONE-Dyas voor de kust heeft geplaatst. Verder naar het noorden doemt de locatie op van waaruit de olie- en gasproducent waarschijnlijk vanaf december gas mag winnen. ,,Die staat er niet voor even, hè”, zegt Van Gent. ,,Nee, voor misschien wel 35 jaar. Waar slaat het op, we moeten toch inzetten op duurzame energie?!”

De gaswinningslocatie zal van groene stroom worden voorzien door een Duits windpark, al heeft een Duitse rechter voor de aanleg van kabels daar naartoe vooralsnog een stokje gestoken. Het windpark zie je heel duidelijk liggen vanaf het puntje van De Balg. In de verte is de Eemshaven zichtbaar.

Schiermonnikoog staat echter meer te wachten. In de Noordzee 50 tot 70 kilometer boven de Waddeneilanden verrijzen drie grote windparken en later ook nog waterstoffabrieken. Om de energie die daar volgens planning vanaf 2032 wordt opgewekt aan land te krijgen, moeten er leidingen en kabels worden aangelegd. Ruim 3 jaar geleden besloot het kabinet al dat de route van deze kabels dwars door het onbewoonde oostelijke natuurgebied van Schiermonnikoog moest lopen, destijds ter hoogte van paal 14.

Vanuit het hele Noorden kwam daar breed verzet tegen, waarop het Rijk op zijn besluit terug kwam. Er zouden veel kabels en leidingen nodig zijn, ook voor toekomstige parken. Om niet elke keer het wad overhoop te hoeven graven, zou je beter in een keer een goede route kunnen aanleggen naar de Eemshaven, waar al die energie uiteindelijk moet ‘aanlanden’, vonden alle betrokkenen. Zodoende worden sindsdien in het Programma Wind Op Zee (PAWOZ) negen routes verkend. Daarvan zijn er nog zes in beeld (zie infographic).

Eind november, begin december wordt duidelijk welke richting het op gaat. De voortekenen voor Schiermonnikoog zijn - zacht gezegd - niet gunstig. ,,Noord gaat voor Oost”, zegt burgemeester Van Gent, die strijdbaar blijft. Daarmee bedoelt ze dat de noordelijke bestuurders en natuurorganisaties een voorkeur hebben voor de meest oostelijke route van de kabels en leidingen. Probleem is dat de ene variant (een innovatieve tunnel onder de Waddenzee door) véél duurder is en de andere variant deels door Duits grondgebied gaat en de Duitse autoriteiten vanwege scheepvaartveiligheid niet mee zouden willen werken.

,,Elke keer dat het over dit project gaat, is het weer fors duurder en duurt het weer veel langer. Nu gaat het al over het jaar 2034 en miljarden euro’s. Ik hoor alleen maar problemen, geen oplossingen. We geven niet op”, zegt Van Gent. ,,Maar ik heb wel grote zorgen, ik denk wij allemaal op Schiermonnikoog. Wij zijn niet gek.”

Die zorgen werden op woensdag 25 september door eilanders uitgesproken, toen minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei voor een besloten bliksembezoek naar Schiermonnikoog was gekomen. Van Gent had Hermans graag persoonlijk de schoonheid van De Balg laten zien. ,,Maar daar was helaas geen tijd voor.”

Wat Hermans op De Balg had kunnen zien is ,,pure wildernis”, zegt Bakker. ,,Hier mag de natuur de hoofdrol spelen. Hier doen we niks, Rijkswaterstaat niet, Natuurmonumenten niet. ,,Op zo’n ongerept stukje, kwetsbare wereld moet je hartstikke zuinig zijn.” Bakker ziet dat alle zes routes schade gaan opleveren voor het wad. ,,Dat is het nou net. Er komen altijd economische drukfactoren bij, er gaat nooit iets af. Terwijl dit gebied de hoogst beschermde status heeft”, zegt ze. Vandaar dat compensatie voor de natuur een hoofdthema is.

,,Het gaat om de cumulatie van die effecten”, voegt Van Gent toe. Gaswinning, windparken, kabelroutes, visserij, containervaart, somt ze op. Is het niet een beetje nimby-gedrag (not in my backyard: niet in mijn achtertuin), krijgt de burgemeester wel eens te horen. ,,Ja, het punt is: we zijn niet tegen windenergie, maar onze achtertuin is wel Unesco Werelderfgoed, het is hier is Natura2000-gebied, ook dit stuk Noordzee en we zijn een Nationaal Park. Dat geeft een grote verantwoordelijkheid.”

,,Weet waar je aan begint”, zegt Van Gent. Het liefst zou ze niet alleen Hermans, maar ook minister Barry Madlener (Infrastructuur en Waterstaat) en de woordvoerders van de Tweede Kamerfracties deze plek laten zien. ,,Niet iedereen realiseert zich wat hier is, wat ongerepte natuur inhoudt”, zegt ze, terwijl ze even later een verweerde theedoek uit het zand trekt. Troep die alweer bijna 6 jaar geleden overboord is geslagen bij de ramp met de MSC Zoe (het schip dat in een storm 342 containers verloor op de Noordzee boven de Waddeneilanden), weet Harthoorn.

Van Gent: ,,Ongelooflijk, dit blijven we maar vinden. Vergeet ook niet dat ruim een jaar geleden de Fremantle Highway hier nog smeulend lag te dobberen. Dat had zomaar heel anders kunnen aflopen.”

Als de kabelroute daadwerkelijk door Schiermonnikoog gaat lopen, dan zal dat anders verlopen dan aanvankelijk de bedoeling was. In 2021 werd nog gedacht aan een enorme sleuf dwars door de kwelder. Nu heeft de rijksoverheid het over het spuiten van een tunnel onder Schiermonnikoog door.

,,Dat lijkt inderdaad minder slecht”, beaamt Bakker. Maar die tunnel komt - zoals de kaarten nu zijn getekend - uitgerekend boven op het wantij in de Waddenzee, waar de vogels met laag water foerageren. Bovendien is er voor 2 jaar een werkgebied van 100 bij 100 meter voorzien (1 hectare), ergens tussen paal 14 en 16.

Hoe het er precies uit gaat zien, is voor Van Gent en Bakker onduidelijk. Als het aan hen ligt, ziet het Rijk van de route Schiermonnikoog af en gaat Nederland alsnog serieus om tafel met Duitsland om de kabelroute door de vaargeul naar de Eemshaven reëel te maken.

De lepelaar, de scholekster, het wantij en De Balg zitten niet aan de vergadertafel, zegt Van Gent. ,,Ik wil dit ongerepte gebied een stem geven en beschermen. Anders verliest de ecologie het stap voor stap van de economie.”