De laatste zak bloem uit meelfabriek Waddenmolen in Uithuizermeeden. ‘Dit doet pijn’, zegt Arend (64) die er altijd heeft gewerkt

„Kijk, daar gebeurt het.” Van den Berg wijst naar een collega die in de ‘opzakkerij’ staat; een machine pompt, staccato trillend, 25 kilo sneeuwwitte bloem in een opengehouden zak, die op een band wordt gelegd en een verdieping lager op een pallet valt, waarna die in een volgepakt magazijn terechtkomt.

„Maar er gaat heel wat aan vooraf.” Hij neemt de lift naar de eerste verdieping en betreedt een enorme ruimte waar immense, pistachegroen geverfde machines staan. „Dit zijn de walsen, hier wordt de tarwe vermalen. Dan is het al gekeurd, geselecteerd en gereinigd van konijnenkeutels, modder, steentjes en glas.”

Hij was erbij toen de walsen werden geplaatst. Hij staart er even naar. „Raar idee dat dit er straks niet meer is. Dat ik en mijn collega’s hier niet meer rondlopen.” Vanaf vrijdag is de fabriek officieel gesloten.

Van den Berg was achttien toen hij voor het eerst de meelfabriek aan de Hoofdstraat binnenliep. Hij begon er en ging nooit meer weg. Nou ja, tot vrijdag 1 mei dan. Nota bene één dag voor de Dag van de Arbeid wordt al het werk neergelegd, waarna alle machines zwijgen. Volgens de Belgische eigenaar Dossche Mills, die de fabriek enkele jaren geleden overnam, kan het niet meer uit. De productie wordt overgeheveld naar de vestiging in Rotterdam. De veertien werknemers staan op straat.

En zo verdwijnt een stukje geschiedenis uit het dorp. Een begrip. „Het is voor mij meer dan een salarisstrookje”, legt Van den Berg uit. „Meer dan alleen een werkplek.” Hij gebaart om zich heen. „Geen steen is mijn eigendom en toch voelt het alsof het van mij is.”

Hij werd nog aangenomen in de Gouden Tijd, oftewel de ‘Moorlach-tijd’. „Wim Moorlach was toen nog directeur, maar dat was hij eigenlijk helemaal niet. Hij stond het liefst op de productievloer en werkte gewoon mee als dat nodig was.”

Wim Moorlach (1938–2024) is de zoon van Johannes Moorlach, die met zijn broers Theo en Klaas in 1921 de korenmolen Simson kocht die op de plek van de meelfabriek stond. „Geen werk was te vies of te zwaar voor hem”, vertelt Van den Berg. Zijn collega Gerrie Boer (60), hoofd technische dienst, knikt. „Voor hem was de zomervakantie van de hoofdmolenaar (de persoon die verantwoordelijk is voor het proces van graan naar meel, red.) de mooiste drie weken van het jaar. Dan mocht hij namelijk zelf op de productievloer staan.”

Van den Berg glimlacht. „De saamhorigheid was destijds ontzettend groot.” Hij aarzelt even. „Ik weet eigenlijk niet hoe ik dat moet uitleggen. De sfeer was anders. Minder professioneel ook. Nee, dat bedoel ik niet negatief hoor, integendeel. Service stond hoog in het vaandel. Als een klant op zaterdagavond belde dat hij een nieuwe partij bloem nodig had, dan gooide de directeur de aanhangwagen achter zijn auto – een dikke Nissan – om dat te brengen.”

Hij denkt met graagte aan de decembermaanden van vroeger, als de gratificatie „twee maandsalarissen, mijnheer” tijdens een groot feest werd uitgedeeld. „Directeur Moorlach nam dan het woord, iedereen applaudisseerde en dan …”

„… kwamen de envelopjes”, vult Boer aan. „Dan ging iedereen even ‘plassen’ om op de wc de inhoud te tellen. Je wist het natuurlijk wel, maar toch ging je even kijken. Natuurlijk niet waar iedereen bij was.”

Beide mannen praten over een fabriek die niet meer bestaat; hoe hout en analoog plaatsmaakten voor circuits en digitaal, over verdwenen collega’s, reorganisaties, Engelse en Duitse eigenaren en een werkethos dat nu voor opgetrokken wenkbrauwen zou zorgen. Van den Berg: „Nu heb je door nieuwe molens en laserbeveiliging en zo nog nauwelijks storingen, maar vroeger had je er wel drie, vier op een dag. Wie belde je dan? Gerrie natuurlijk.”

Hij fluistert bijna, alsof hij een geheim verklapt. Alsof hij ervoor waakt dat zijn collega het hoort. En misschien is dat ook wel zo. „Hij is echt de Willie Wortel van de fabriek. Ik heb het nog nooit meegemaakt dat er een storing was die hij niet kon oplossen. Was hij op vakantie? Dan kwam hij gewoon terug of hij belde. Maar zo waren we allemaal. Man, vroeger kwam je thuis en dan zat je broodtrommel nog vol. Had je gewoon geen tijd om te eten.”

In een muur van de controleruimte zit nog een relikwie die herinnert aan die tijd: een controlepaneel dat voor de niet-ingewijde op een abstract kunstwerk uit de jaren zestig lijkt. Zwarte strepen verbinden in kaarsrechte lijnen rode lampjes met andere knoppen. Een meter, genaamd ‘Blower C’, wordt geflankeerd door witte naamplaatjes waarop wonderlijke namen als ‘Mount Everest’, ‘Weisshorn’, ‘Goudkorst’, ‘Jungfrau’ en ‘Matterhorn’ staan. „Namen van meelmerken”, legt Boer uit. „Maar we gebruiken dit paneel al heel lang niet meer.” Hij werkt sinds 34 jaar bij Waddenmolen. Een zucht. „Ik moet nog zes jaar, dus ik moet op zoek naar iets anders.”

Greta de Vries (58) zit vandaag nog op haar vertrouwde plekje in het lab. „Ik ga gewoon aan het werk. Maar het is heel gek, met werk bezig zijn waarvan je weet dat het straks ophoudt. Ik kan me er ook niks bij voorstellen. Straks, als ik overdag thuiszit, weet ik het.” Ook zij gaat op zoek naar een nieuwe baan.

Van den Berg is nog niet bezig met solliciteren. „Het lijkt me in mijn situatie vrij lastig. Een ander bedrijf laat me echt niet eerst nog een jaar een opleiding doen. Ach, ik moet het allemaal ook nog even verwerken. Weet je, ik kan me gewoon niet voorstellen dat dit …” Hij gebaart om zich heen. „… er straks niet meer is. Dit zijn niet alleen collega’s, we weten alles van elkaar: hoe elkaars kinderen en kleinkinderen heten. Dat laat je niet zomaar achter je.”

Uithuizermeeden zonder meelfabriek; het zal even wennen worden. Jan Klein (92) woont recht tegenover Waddenmolen. „Ik kijk al 61 jaar uit op de fabriek, vijftig meter verderop ben ik geboren. Ik heb nog gezien hoe boeren met paard en wagen door de straten reden. Ik zag hoe de fabriek werd gebouwd. En ik heb de vrachtwagens van de meelfabriek – echte Diamonds – af en aan zien rijden. In de Hongerwinter tijdens de Tweede Wereldoorlog vertrokken er vrachtwagens met meel naar Noord-Holland.”

Een van zijn voorouders, Jan Willem Maarhuis, was nog eigenaar van de koren- en pelmolen Simson die op de plek van de meelfabriek stond. De molen werd gebouwd in 1819 en verving een ouder exemplaar dat er vóór 1748 stond. Johannes Moorlach kocht de molen in 1921 en bouwde er later de meelfabriek die aanvankelijk zijn naam kreeg.

Klein wil van de sluiting geen drama maken. „Het is natuurlijk jammer, maar dit soort ontwikkelingen houd je niet tegen. Zo gaat dat nu eenmaal. Ik heb zelf hier in het dorp een supermarkt, gecombineerd met een warenhuis en slijterij, gehad. Als je dat nu aan jongeren vertelt, zeggen ze: ‘o ja?’. Men weet het niet meer. Dat is helemaal niet erg, zo gaat dat. Met de fabriek zal het net zo gaan. Maar wat gaat er nu mee gebeuren? Ik hoop niet dat men de boel laat verpauperen.”

Wethouder Eltjo Dijkhuis (Gemeentebelangen) van de gemeente Het Hogeland wil nog niet op de zaken vooruitlopen. „Wellicht is het mogelijk om er iets voor bedrijven te vestigen of wonen te combineren met zorg. De gemeente is bezig met het maken van een dorpsplan; dit doen we samen met De Meijsters. Daarbij komt ook deze locatie ter sprake.”

Gerrie en Arend lopen een rondje over elke verdieping, alle zes. Langs de vierkante kasten waarin zeven normaliter al schuddend gemalen graan wikken en wegen, langs een mangrovewoud van groene leidingen. Overal klinkt de cadans van machines die puffen, sissen en zoemen. Een trap leidt naar het dak. Een strakblauwe lucht omlijst een royaal uitzicht op het dorp, de omliggende landerijen en de windmolens van de Eemshaven. Van den Berg glimlacht. „Mooi toch? Af en toe komen we hier, alleen om te kijken. Tja, kan straks ook niet meer.”