Goed voor patiënt, slecht voor milieu. Ziekenhuizen willen minder medicijnresten lozen op riool

Ziekenhuisapotheken spoelen van oudsher jaarlijks vele kilo’s pure medicijnen door de gootsteen. Tel daar alle toiletbezoeken van medicijnslikkende patiënten - van wie sommigen ook chemotherapie krijgen - bij op en je snapt dat ziekenhuizen een grote bijdrage leveren aan het groeiende probleem van medicijnresten in het oppervlaktewater.

Jaarlijks belandt meer dan 190.000 kilo medicijnresten via vooral urine en ontlasting in het oppervlaktewater. Ook geneesmiddelen die via crèmes worden weggespoeld bij het douchen dragen hieraan bij. Zo zijn de gels met diclofenac berucht.

Door vergrijzing van de bevolking en toename van chronische aandoeningen stijgt het medicatiegebruik de komende jaren bovendien flink. Dit is gevaarlijk voor het milieu, maar ook voor de kwaliteit van drinkwater, en dus voor de gezondheid.

Rioolwaterzuiveringsinstallaties filteren veel van de resten er weer uit. Maar zeker niet alles. Omdat onze regio nog sneller vergrijst dan elders, speelt het hier nog eens extra.

We lopen hier ook voorop met het bedenken van oplossingen. Sinds 2019 bestaat het Netwerk Medicijnresten Noord-Nederland. Het is een samenwerkingsverband waarin zorgorganisaties en bedrijfsleven samen naar slimme oplossingen zoeken. Ze kunnen de komende drie jaar vooruit met een pas toegekende subsidie van 2,34 miljoen euro.

Wat doen onze ziekenhuizen nu al? „Van alles, maar we doen allemaal wat anders”, vat ziekenhuisapotheker Elsbeth Helfrich (Wilhelmina Ziekenhuis Assen) samen. Wat de ziekenhuizen volgens haar gemeen hebben, is het gevoel van urgentie, dat er echt iets moet gebeuren. „De zuiveringsinstallaties doen hun best, maar er zit een grens aan wat ze er uit kunnen filteren. Ons motto is tegenwoordig: wat er niet in komt, hoeft er ook niet uit.”

Het WZA is trekker van een project om huisartsen en cardiologen bewuster te laten worden van de gevolgen van het voorschrijven van medicijnen op waterkwaliteit en waterleven. Hiervoor is de website samenmindermedicatie.nl in het leven geroepen, waarop een toolkit staat waarmee artsen en apothekers kunnen nagaan of een patiënt wellicht met bepaalde geneesmiddelen in dosis kunnen minderen of helemaal kunnen stoppen. „Er zijn kwetsbare ouderen die bijvoorbeeld al jaren bètablokkers gebruiken, zonder dat iemand zich afvraagt of het nog nodig is”, legt Helfrich uit.

Een ander onderwerp waar het WZA zich op richt is het zoeken naar medicijnen die minder schadelijk zijn voor het milieu. Specifiek bij antidepressiva, een tak van sport waarin de Asser ziekenhuisapotheek gespecialiseerd is. „We willen graag weten of het ene middel grotere ecotoxicologische risico’s heeft dan het andere”, zegt Helfrich.

Het Martini Ziekenhuis loopt voorop met de inzet van een speciaal filter dat de medicijnresten er bij de bron uithaalt. Het filter hangt sinds een jaar in de ziekenhuisapotheek. „De pilotfase zit erop, het werkt heel goed en nu gaan we het filter ook op andere plekken in het ziekenhuis inzetten, te beginnen bij oncologie”, zegt ziekenhuisapotheker Annemarie van der Aart.

De medicijnresten worden in het filter opgeslagen in korrels. Slimmeriken van het Martini en het bedrijfsleven gaan kijken of ze de gefilterde stoffen kunnen hergebruiken. „Platinum bijvoorbeeld”, zegt Van der Aart. „Stel je voor dat je straks een platinum ring om je vinger hebt, gemaakt van medicijnresten. Dat zou toch mooi zijn?”.

Het Martini Ziekenhuis heeft op de afdeling radiologie sinds een tijdje ook een speciaal toilet staan, bedoeld voor patiënten die contrastvloeistof ingespoten hebben gekregen voorafgaand aan een MRI-scan. Hen wordt gevraagd een half uurtje na afloop van het onderzoek te gaan plassen op dit toilet, waarmee voorkomen wordt dat de contrastvloeistof in het riool belandt.

Ook in het UMCG leeft dit thema steeds meer, zegt apotheker Job van Boven. „Artsen weten heel goed de klinische werking van een medicijn, dus wat het doet met de patiënt. Maar de impact op het milieu is hen vaak onbekend.” Er moet op dit gebied bij iedereen nog meer bewustwording komen, vindt Van Boven.

Net als in het WZA wordt ook in het UMCG onderzocht welke middelen schadelijker zijn voor het milieu dan andere. „Als blijkt dat van ibuprofen, naproxen en diclofenac het laatste middel het slechtst is voor het milieu, terwijl de werking hetzelfde is, dan moet je daar je voordeel mee doen.” De filters zoals het Martini die heeft staan overigens ook in het UMCG op de wensenlijst.

Je gaat je afvragen of het water dat we uit de kraan drinken, dat voor een groot deel gefilterd is door de rioolzuiveringsinstallaties, nog wel echt veilig is. Ziekenhuisapotheker Helfrich (WZA) is daar heel stellig over. „Ik kan volmondig zeggen dat water uit de kraan 100 procent veilig is.”