Waarom zitten er nog steeds te weinig vrouwen in gemeenteraden? 'Als er geen rolmodellen zijn, is het moeilijk om voor je te zien dat er plek voor je is'
Anne Marie Smits van de gemeente Het Hogeland. Met hond Pepe. Foto: Corné Sparidaens
Vrouw en in de gemeenteraad? Grote kans dat je in de minderheid bent. Hoe komt het toch dat het zo moeilijk is om vrouwen lokaal politiek actief te krijgen? En waarom zitten Sandra Alberts, Anne Marie Smits en Andrea Poelstra-Bos uit Drenthe en Groningen wél in de raad?
„Als ik niet een heleboel duwtjes in de rug van mijn omgeving en collega’s bij de VVD had gekregen, weet ik niet of ik de gemeenteraad in was gegaan”, zegt Sandra Alberts (27). Ze is iets meer dan een jaar actief voor de VVD in de gemeenteraad in Assen. Het klopt, vrouwen worden niet vanzelf politiek actief.
Nog nooit een goede verhouding gehad over alle gemeenten
Op dit moment is 35 procent van de Nederlandse raadsleden vrouw en verreweg het grootste deel (62 procent) is 50 plus. Dat is niet genoeg, aldus Zahra Runderkamp (32) van stichting Stem op een Vrouw (zie kader). „Het doel is om op elke overheidslaag 40 tot 60 procent vrouwen te hebben. Dat hebben we nooit gehad in gemeenten. Op landelijk en Europees niveau gaat het beter. Maar het kan ook slechter: bij de waterschappen is het nog geen 30 procent.”
Anne Marie Smits van de gemeente Het Hogeland. Foto: Corné Sparidaens
Waarom dit een probleem is? „De gemeenteraad moet een afspiegeling zijn van de samenleving”, zegt Anne Marie Smits (64) van GroenLinks Het Hogeland. „Iedereen moet zich vertegenwoordigd voelen in de raad. Maar eigenlijk is de man-vrouw verdeling nog nergens goed. Ik bedoel, hoe is het bij jullie op de redactie?”
„Vrouwen maken andere dingen mee dan mannen en kijken anders naar bepaalde kwesties”, zegt Alberts. „Onze wethouders zijn fantastische mannen hoor, maar zij hadden het voorstel om een tunnel te bouwen. Toen een vrouwelijk raadslid vroeg of ze er bij stil hadden gestaan dat vrouwen zich misschien niet veilig voelen in zo’n tunnel, zag je dat ze dachten: o ja.”
„Je kan altijd proberen rekening te houden met groepen mensen waar je zelf geen onderdeel van bent”, zegt Andrea Poelstra-Bos (44) van D66 Groningen. „Maar het is heel moeilijk om je als man te verplaatsen in de ervaring van vrouwen. Of als je wit bent, in de ervaringen van niet-witte mensen.”
Het gaat dan ook niet alleen om vertegenwoordiging op het gebied van man-vrouw verhoudingen, maar ook om het aantal mensen met een beperking of een niet-witte huidskleur, zegt Runderkamp van Stem op een Vrouw. „Iedere stem moet vertegenwoordigd worden in de politiek, maar wij focussen ons voor nu op man-vrouw-verhoudingen, daar is nog genoeg vooruitgang te boeken.”
Vrouwen hebben een rolmodel nodig
Hoe komt het dan dat de verhoudingen in de gemeenteraden zo ongelijk zijn? „Uit onderzoek blijkt dat vrouwen een rolmodel nodig hebben om te geloven dat een pad in de lokale politiek een optie is”, zegt Runderkamp. „Als je geen andere vrouwen in de gemeenteraad ziet, is het moeilijk je voor te stellen dat daar plek is voor jou. Daarom hebben vrouwen vaak een extra zetje nodig.”
Dat zien de drie raadsleden uit dit verhaal ook. Sandra Alberts: „In mijn eerste gesprek zei ik: zet mij maar laag op de lijst, dan kan ik eerst rustig meekijken. Ik schrok me rot toen ik op nummer vijf stond. Maar twee vrouwen in de selectiecommissie, die al heel lang politiek actief zijn, hadden vertrouwen in mij. Toen voelde ik mij gezien en dacht ik: als zij er vertrouwen in hebben, dan komt het wel goed. Ik denk dat vrouwen terughoudender zijn.”
Sandra Alberts van de VVD in Assen. Foto: Corné Sparidaens
Anne Marie Smits uit Het Hogeland en Andrea Poelstra-Bos uit Groningen werden beiden gevraagd om politiek actief te worden. Smits: „Ik zat in een actiegroep tegen een gasopslag in Pieterburen. Toen dat voorbij was, vroeg toenmalig burgemeester Koos Wiersma mij in de raad te komen. Hij vond dat ik energie en goede ideeën had.”
Poelstra-Bos was jaren vrijwilliger bij D66, maar overwoog nooit de raad in te gaan. „Ik had echt een zetje nodig om me kandidaat te stellen. Ik zag zelf niet in dat al mijn kennis heel goed van pas kon komen in de raad, dat moesten anderen mij vertellen.”
Haat tegen politici
Stem op een Vrouw doet onderzoek naar de rol van berichten over haat en geweld tegen vrouwelijke politici. In juli schreef deze krant dat driekwart van de gemeenteraadsleden in Groningen en Drenthe te maken krijgt met haatberichten. De vraag is of dat alles een afschrikwekkend effect heeft. Runderkamp: „De haat tegen politici is heel zichtbaar voor burgers en we willen weten of dat afschrikt of het tegenovergestelde. We doen focusgroepen, vooral met vrouwen die nog niet actief zijn, en we hebben meer aanmeldingen gekregen dan we plek hebben. Het onderwerp leeft.”
Smits: „Je moet stevig in je schoenen staan, want je krijgt als raadslid veel kritiek. Je kan dan boos worden of in gesprek gaan. Als je dat eerste doet, is raadslid zijn misschien niks voor je.”
Ruimte om politiek actief te zijn
Dan is er de vraag welke mensen het zich kunnen veroorloven om zich politiek in te zetten, zegt Runderkamp. Raadslid zijn is een soort vrijwillige functie. De raadsleden in dit stuk zijn er allemaal 16 tot 20 uur per week aan kwijt en krijgen een vergoeding op basis van het aantal inwoners in hun gemeente. Dat is ongeveer 1200 euro per maand. Een fulltimebaan kan je er eigenlijk niet naast hebben, dus moet je de financiële ruimte hebben om minder te werken en een werkgever hebben die dat goed vindt.
Poelstra-Bos: „Ik verdien meer als ik fulltime in plaats van parttime zou werken bij de provincie Drenthe. Maar je doet dit niet voor het geld, je doet het vanwege je overtuigingen.”
Andrea Poelstra-Bos van de gemeente Groningen. Foto: Corné Sparidaens
Van raadsleden wordt verwacht dat ze in elk geval één middag en avond (vaak woensdag) beschikbaar zijn voor de vergaderingen, maar worden ook vaak ‘s avonds en in het weekend op plekken verwacht. Een onregelmatige baan met nachtdiensten (bijvoorbeeld in de zorg, waar veel vrouwen werken), combineert daar niet goed mee, zegt Alberts. Bovendien nemen vrouwen nog steeds de meeste zorgtaken in huis op zich in Nederland, zegt Runderkamp. Niet iedereen heeft dan ruimte om ook politiek actief te worden.
Meer dan saai vergaderen
Waarom Alberts, Smits en Poelstra-Bos tóch in de raad zijn gegaan? Daar zijn ze eenstemmig over: het is wat hen betreft de allerbeste manier om de wereld ‘een stukje mooier’ te maken. Alberts: „Ik heb een heel fijne jeugd gehad in Assen en ik gun iedereen dat. Maar ik zie dat dat nu niet lukt. Veel mensen haken af, hebben geen vertrouwen in de politiek en denken dat het niet meer goed komt. Maar dat motiveert mij juist. Ik voel me soms wel een beetje naïef omdat ik nog hoop heb.”
Bregje Hoed van D66 Groningen. Foto: Corné Sparidaens
Smits en Alberts willen ook graag laten zien dat raadslid zijn veel meer inhoudt dan ‘in een kringetje zitten en saai vergaderen’. „Ik denk dat veel mensen dat denken en dat ze daarom ook geen raadslid worden”, zegt Smits. „Ze begrijpen niet wat het inhoudt en hoe leuk het kan zijn. De gemeenteraad is het hoogste orgaan in de gemeente, wij hebben over alles het laatste woord. Dus er is zoveel waar we invloed over kunnen uitoefenen en we kunnen heel veel mensen helpen.”
Bregje Hoed (24) is fractie-assistent bij D66. Ze is één van de vrouwen die misschien zo’n extra zetje nodig heeft om de raad in te gaan. „Ik vind het heel leuk om achter de schermen mee te denken met beleid, dus ik ben nu aan het nadenken om mezelf kandidaat te stellen voor de volgende verkiezingen (in 2026, red.). Je hebt moed nodig om jezelf in de schijnwerpers te zetten. Als ik zeg dat ik actief ben bij D66, dan hebben veel mensen daar een mening over. Of ik daar nou om vraag of niet. Een mening heeft iedereen wel, maar de stap om daar echt iets mee te doen, kost energie en tijd.”
Wat is Stem op een Vrouw?
Bij elke verkiezing houdt de landelijke stichting Stem op een Vrouw een campagne om ervoor te zorgen zoveel mogelijk vrouwen met voorkeursstemmen in de raad te krijgen. Het idee is om te kijken hoeveel zetels een partij volgens de peilingen krijgt en dan op een vrouw te stemmen die daar net buiten dreigt te vallen. Elke verkiezing groeit het aantal vrouwen dat op deze manier extra verkozen wordt.
In de gemeente Groningen werden op deze manier in 2022 zeven vrouwen met voorkeursstemmen gekozen, waardoor de verhouding in die raad gelijk was.
Verder doet Stem op een Vrouw onderzoek naar vrouwen en politiek, houden ze congressen en lezingen en hebben ze een mentorprogramma. Daarbij worden vrouwelijke politici gekoppeld aan vrouwen die politieke ambities hebben.
