Tussen Vierverlaten en de Eemshaven maken oude ijzeren elektriciteitsmasten plaats voor hogere strakke witte gevaartes. Is dat lelijk? Of juist mooi? Dit vinden omwonenden
Lang en veel is er gesproken én geprocedeerd over de nieuwe 380kv-hoogspanningslijn die het Groninger land van Vierverlaten tot de Eemshaven zal doorkruisen met de hoge moderne witte ‘wintrack’-masten. Sinds eind vorig jaar verrijzen de gevaartes in het landschap zoals hier bij Sauwerd. Foto: Corné Sparidaens
De omstreden nieuwe hoogspanningslijn tussen Vierverlaten en de Eemshaven verandert het Groninger landschap. De oude vertrouwde ijzeren masten maken plaats voor hogere strakke witte gevaartes. Is dat lelijk? Of juist mooi? Het veranderende land door de ogen van omwonenden.
Anna Kwint kan niks anders meer zien. Haar vrije uitzicht over de landerijen ten oosten van Aduard is tussen haar oren vernauwd tot de blik op één enkele elektriciteitsmast. ,,Potverdorie", zegt ze soms tegen het ijzeren gevaarte.
,,Ik hoop dat je weggaat."
Het is voor het eerst dat het haar zelf overkomt. De advocate omgevingsrecht staat voor haar werk regelmatig burgers bij die zich verzetten tegen veranderingen in het vertrouwde landschap dat hen omringt. ,,Sommige mensen denken dag en nacht nergens anders meer aan, vooral bij windmolens. Er is vaak frustratie en machteloosheid. Dit is de eerste keer dat ik het zelf voel."
Lang en veel is er gesproken én geprocedeerd over de nieuwe 380kv-hoogspanningslijn die het Groninger land van Vierverlaten tot de Eemshaven zal doorkruisen met de hoge moderne witte ‘wintrack’-masten. Sinds eind vorig jaar verrijzen de gevaartes dan ook eindelijk echt in het landschap.
Tijd om de temperatuur onder de hoogspanning te meten. Valt het mee? Valt het tegen? Is zo’n witte mast nou ingrijpender of lelijker dan de oude ijzeren stellages? Of storen die ons minder omdat we nu eenmaal met ze zijn opgegroeid?
Masten nabij Aduard. Foto: Corné Sparidaens
Niets meer aan te doen
Anna Kwint uit Aduard verzet zich niet tegen de nieuwe hoogspanningslijn zelf. Toen ze haar huis kocht wist ze dat die er zou komen, dat was een gedane zaak. ,,Mooi? Nee. Maar niets meer aan te doen. En we komen uit de stad dus we vonden uitzicht op een elektriciteitsmast nog altijd een stuk beter dan aankijken tegen je directe buren."
Ze verzet zich tegen een overblijfsel. Een paar maanden geleden werd haar duidelijk dat één van die oude elektriciteitsmasten zal blijven staan, vanwege de telecommunicatieapparatuur die erin hangt en waarvoor in de nieuwe masten geen plek blijkt te zijn.
Kwint ziet het al voor zich: die ene verloren oude ijzeren mast tussen zijn strakke grote opvolgers. Eenzaam en uit zijn verband gerukt. En vooral: geen gezicht. De vormgeving van de oude en nieuwe masten zijn veel te verschillend om zo vlak naast elkaar te staan.
,,De troost van de omwonenden van de nieuwe hoogspanningslijn was dat de oude dan in ieder geval geheel zou verdwijnen. Dat is ons steeds beloofd."
We zagen dat de vogels ertegenaan botsten
Die oude mast werd gebouwd in het begin van de jaren zeventig. De Eemscentrale was in ontwikkeling en de EGD (energiebedrijf voor Groningen en Drenthe) legde een 220kv-lijn aan tussen Vierverlaten en de Eemshaven.
Johan Vonck was een jonge jongen toen de hoogspanningsmasten rond de boerderij van zijn ouders aan de Oostumerweg tussen Steentil en Garnwerd werden opgetrokken. Nu leunt hij over het hek van het erf van de boerderij die inmiddels de zijne is.
,,Ik kan me niet herinneren dat mijn ouders of wie dan ook zich daar toen druk over maakten", zegt hij. ,,Wel weet ik nog goed hoe we zagen dat de vogels ertegenaan botsten."
Hij kijkt omhoog. ,,Dat gebeurt trouwens nog steeds."
Een van de redenen dat werd geprocedeerd tegen de plannen voor de 380kv-lijn, waren de vogels. Dit was dé kans, beargumenteerden de natuurbeschermers, om de lijn een voor de weidevogels minder schadelijke route te laten volgen, of nog beter, de kabels helemaal ondergronds aan te leggen. Zou dat bovendien niet geweldig zijn voor het Groninger landschap, dat het toch al zwaar te verduren heeft met de gevolgen van aardbevingen en de aanleg van windmolens?
De bezwaarmakers vingen bakzeil. Ondergronds was te duur, oordeelde de minister, en te storingsgevoelig bovendien. De rechter gaf het Rijk gelijk – al eiste hij wel betere compensatiemaatregelen voor het landschap.
Vonck ligt er niet wakker van. ,,Noodzakelijk kwaad", concludeert hij nuchter over de masten. ,,We moeten wel allemaal stroom hebben voor onze apparaten en mobieltjes."
Deze nieuwe hoogspanningslijn baart hem niet zo veel zorgen. De toekomst soms wel. ,,Wat gaat er allemaal gebeuren in de Eemshaven? Een atoomcentrale? Op zich niet zo erg, maar die stroom moet wel ergens heen. Komen er dan nog meer leidingen bij? Voor het klimaat moet straks alles op stroom; hoe gaat dat door het land? Als je nu kijkt bij Hoogkerk, alles door elkaar, da’s toch geen gezicht."
Nabij Leegkerk. Foto: Corné Sparidaens
In Amsterdam willen ze ook stroom
Ten noordwesten van Hoogkerk ligt Hoeve Zuidwending van boer Anne Jakob Buist. Nee, hij had die nieuwe hoogspanningsmast inderdaad liever niet op zijn land gehad, pal naast de boerderij. ,,Maar het moet toch gebeuren hè. In Amsterdam willen ze ook stroom."
Dit zijn ontwikkelingen groter dan het Groninger land, wil hij maar zeggen. Daar doe je niets tegen. Iedereen wil stroom, en hijzelf zeker ook. ,,Als het hier uitvalt ben ik de eerste die belt om het gerepareerd te krijgen."
Vanaf zijn boerderij, Hoeve Zuidwending, kijk je langs de roodbonte koeien naar Vierverlaten, daar waar het hoogspanningsstation wordt omgebouwd tot ‘de grootste meterkast’ van Nederland.
En dat is te zien.
Waar ooit de befaamde oneindige Nederlandse luchten pronkten boven het boerenland is het een wirwar van kabels en masten. De klassieke ijzeren masten beheersten al langer het landschap. Met de grote grijswitte opvolgers ernaast is het een chaotisch industrieel tafereel.
Buist maakt zich er niet druk over. Vanochtend stonden ze nog samen te kijken naar een mannetje dat hoog in de lucht in een karretje over de kabels ‘fietste’. Mooi gezicht hoor.
,,Het zijn gewoon de keuzes die we met zijn allen maken", zegt hij. ,,Alles wordt elektrisch, we hebben steeds meer stroom nodig. Dan zijn dit de gevolgen. Ze moeten ergens staan. Als het hier is, is het hier. Ik ben niet belangrijker dan de buurman."
In het gras mondt een stoeipartij van zijn jonge jongens uit in een ruzie en hij roept ze tot de orde. Buist is de vierde generatie die op deze plek boert. Zijn zorgen gaan over de toekomst van de landbouw, niet over hoogspanningsmasten die nu eenmaal een plek moeten hebben.
,,Als boer leef je met het land, het weer, de dieren. Je bent gewend aan veranderingen en tegenslagen. Het lijkt wel alsof mensen dat steeds minder goed kunnen tegenwoordig."
Is dat zo? Maken we ons drukker over menselijke ingrepen in het landschap dan vroeger? Bewustzijn over klimaat en natuur maakt in ieder geval dat velen de aarde niet meer zien als een onuitputtelijke bron van grondstoffen en energie, en dat landschap meer wordt gekoesterd.
,,Voor mijn ouders was de aanleg van die hoogspanningslijn een symbool van vooruitgang", zegt een boer aan de Oostumerweg die niet met zijn naam in de krant wil. ,,Ze hadden de oorlog meegemaakt, zo lang was er nog geen elektriciteit op het platteland. Het was een heel andere tijd."
In Sauwerd zit Roelf Boer een boek te lezen in het prieeltje in zijn achtertuin die grenst aan het weiland waardoor de hoogspanningslijn langs het dorp loopt. ,,De mensen zijn veel mondiger tegenwoordig hè", zegt hij.
Boer herinnert zich ook nog wel dat de oude hoogspanningslijn hier werd aangelegd. ,,Toen leefde dat niet zo hoor. ‘Als het moet dan moet het’, zo dachten we. Je wilde niet in het duister zitten, je wilde warmte, je wilde televisie."
Het noorden is wat dat betreft wel veranderd, zegt Boer. En het is ook wel goed als mensen zich roeren, zeker als het gaat om zoiets als gaswinning, vindt hij. Maar soms gaat het ook wel wat ver.
,,Ik weet nog dat er iemand hier in de buurt zich vreselijk druk maakte toen ze hoorde dat ook de telefonie in die masten kwam. ‘Dat wordt verschrikkelijk’, zei ze, bang voor straling. ‘Weet je wel’, antwoordde ik. ‘Dat het er al drie maanden in hangt?’"
Boer zit met zijn benen op tafel, boek op schoot, beschermd tegen de regen. Ontspannen. ,,Weet je, het heeft geen zin om je druk te maken over de dingen waar je geen grip op hebt", zegt hij. ,,Je moet het je leven niet laten verzieken."
Het Van Starkenborghkanaal bij Aduard Foto: Corné Sparidaens
Is dat mooi? Is dat lelijk? Dat blijft persoonlijk
Het landschap verandert altijd. Net als alles in het leven. De mast en de kabels weerspiegelen een maatschappij die afhankelijk is van stroom – en daarvan door steeds minder gebruik van fossiele brandstoffen steeds afhankelijker zal worden.
Verpest een hoogspanningsmast het landschap? Of voegt hij iets toe? Er zijn landschapsarchitecten die stellen dat hoogspanningslijnen juist extra perspectief aan het landschap geven. Ze versterken het open karakter, brengen diepte aan, vertellen iets over onze samenleving. Ze geven ze een gevoel van afstand, je kunt het oneindig lijkende landschap meten aan de masten.
Is dat mooi? Is dat lelijk? Dat blijft persoonlijk.
,,Ik moet zeggen: het valt me mee", zegt Niels Smit Duyzentkunst die naast het kerkje op de wierde van Oostum woont over de nieuwe lijn in zijn achtertuin. ,,Misschien ook wel omdat de verhalen die vooraf rondgingen zo schrikwekkend waren. Natuurlijk was het ongenadig mooi geweest als deze lijn ondergronds had gekund. Maar hier kan ik wel mee leven."
Die wierde en dat kerkje zijn óók overblijfselen van menselijk ingrijpen in het landschap. De wierde is opgeworpen om bij hoog water droge voeten te houden, de kerk neergezet als herkenbaar baken in het land.
Zullen we ooit de ijzeren hoogspanningsmasten gaan koesteren als industrieel erfgoed? Zou het kunnen dat we dan blij zijn dat die ene mast in het uitzicht van advocate Anna Kwint toevallig bewaard is gebleven als een reliek uit het verleden?
Anna Kwint denkt van niet.
Mede namens 54 inwoners van Aduard heeft ze een brief gestuurd naar de gemeente Westerkwartier. De brief roept de gemeente op om af te dwingen dat de belofte dat alle oude masten weggaan zodra de nieuwe in gebruik zijn wordt nagekomen.
Na acht weken kreeg ze een eerste reactie. Daarin stond, onder meer, dat mensen die verder dan 500 meter van de mast wonen geen officiële belanghebbenden zijn. Dat maakte van 54 nog maar 4 – al sloten zich daarna nog 11 Aduarsters aan die wél dichtbij genoeg woonden.
Ook al zie je het landschap elke dag vanuit je raam, ook al koester je het al je hele leven, ook al is het je thuis sinds de dag dat je bent geboren; het uitzicht is niet van jou.
