Elie Aron Cohen schreef talloze boeken waarin hij zijn kampervaringen verwerkte. Foto: Archief Naomi Cohen
De brug in Aduard draagt binnenkort de naam van dr. Elie Aron Cohen (1909-1993), oud-huisarts in het dorp. Wie was hij? En waarom wordt de brug naar hem vernoemd?
Die ene zin, op een vergeeld papiertje, raakt Kor Holtrop 81 jaar later nog steeds. ‘Indien u moeilijkheden met de betaling heeft, komt u dan eens praten?’, staat in doktershandschrift op de achterkant van een factuur.
Het zijn de woorden van de Joodse huisarts Elie Cohen uit Aduard, die in maart 1941 de kleine Kor ter wereld brengt. De dokter weet dat de familie Holtrop het thuis niet breed heeft: Kors vader heeft reuma en kan niet meer werken. Het gezin verkoopt koffie aan de deuren om toch wat geld in het laatje te brengen.
De achterkant van de factuur die Kor Holtrop heeft bewaard.
Dus als het niet lukt om 42,95 gulden voor de bevalling te betalen, kan de familie rekenen op coulance van de huisarts. ,,Mijn vader en moeder hebben het moeilijk gehad’’, legt Holtrop uit aan zijn keukentafel van zijn huis in Aduard. ,,Dat wist dokter Cohen en hij hield er rekening mee. Dat is toch geweldig? Ik wil hem er postuum voor bedanken.’’
Indrukwekkend levensverhaal
Om er zeker van te zijn dat de arts niet wordt vergeten, wil Holtrop de nieuwe tafelbrug bij Aduard vernoemen naar Cohen. Maar hoe regel je zoiets? Sinds hij een beroerte heeft gehad, praat de Aduarder moeilijk. En een computer? Daar begint hij als tachtiger niet meer aan.
Marijke Lap (links) en Kor Holtrop voor de brug in Aduard. Foto: DVHN
Dus klopt hij begin dit jaar aan bij buurvrouw Marijke Lap. Zij is meteen enthousiast en verdiept zich in de levensloop van de oud-huisarts, die hij heeft vastgelegd in meerdere boeken. Zijn verhaal blijkt indrukwekkend.
Want als Cohen moeder Aafke Holtrop-Westra in 1941 begeleidt bij haar bevalling, zit de dokter zelf in moeilijkheden. De Joodse huisarts ontvangt in datzelfde jaar een brief van de Duitse bezetter: hij moet verklaren dat hij Ariër is. Dat betekent het einde van Cohens praktijk in Aduard.
Het pand waar huisarts Cohen praktijk hield. Foto: DVHN
Na een korte periode in de stad Groningen besluit de arts, samen met vrouw en kind, te vluchten. Een gezin uit Aduard neemt het tafelzilver van de Cohens in bewaring.
De huisarts moet diep in de buidel tasten voor een smokkelroute per schip van Delfzijl naar Zweden. Daar gaat het mis: de ‘smokkelaar’ brengt het gezin niet naar de haven, maar naar het Hoofdstation in Groningen. Daar worden de Cohens opgepakt: ze zijn verraden.
Martha Boeree (93) uit Aduard
,,Ik was een jaar of 12 toen ik bij dokter Cohen kwam, in zijn praktijk in Aduard. Voor wat? Dat weet ik niet meer. Het was een schat van een man. En knap! Normaal is het als kind best spannend bij de dokter, maar bij hem hoefde je niet zenuwachtig te zijn. Ik zie ze nog zo staan, in de deuropening van hun huis hier in het dorp: zijn vrouw en zoontje. In de oorlog moesten ze weg. En waarom, hè?’’
Martha Boeree. Foto: DVHN
Uitzonderingspositie als arts
Via Kamp Amersfoort belandt de arts in Westerbork. Zijn beroep biedt hem een uitzonderingspositie. De kampleiding verplaatst Cohen van de strafbarak naar de medische staf. Bovendien wordt hij transportarts: hij bepaalt of mensen geschikt zijn voor de trein naar concentratiekampen.
Door gezonde mensen transportunfähig (ongeschikt voor transport) te verklaren, weet hij verscheidene Joden voor deportatie te behoeden. Totdat de kampleiding Cohen betrapt als hij een te hoge temperatuur van iemand noteert.
Het is meteen afgelopen met de privileges: in september 1943 wordt Cohen met vrouw, kind en schoonouders op transport gesteld naar Auschwitz. Bij aankomst kan Cohen aan de slag in het ziekenhuis. De Stubenälteste (blokoudste) feliciteert de arts: ,,De rest van jullie transport is al vergast’’, zegt hij. Zijn familie is vermoord, beseft Cohen.
Mozes Valk (81) uit Roden
,,Dokter Cohen heeft mij behandeld in Kamp Westerbork. Ik was 2 jaar en herinner mij niets meer, mijn ouders hebben het mij verteld. Ik lag met tuberculose in de ziekenbarak: alleen in een donkere kamer. Cohen was de enige die bij mij mocht komen. In feite ben ik de hele oorlog ziek geweest. Omdat ik lang afgezonderd was, moest ik als 5-jarige nog leren praten. Als gezin – vader, moeder en zeven kinderen – zaten we in Kamp Vucht, Westerbork en later Theresienstadt. Heel bijzonder: we hebben de oorlog allemaal overleefd.’’
Dodenmars
De huisarts zit tot januari 1945 in Auschwitz, totdat hij het bevel krijgt zich klaar te maken voor transport. Er volgt een dodenmars: Duitse bewakers jagen gevangenen op en doden de achterblijvers. Een treinreis in open kolenwagons voert Cohen naar een werkkamp in het Oostenrijkse Melk. Daar bevrijden uiteindelijk de Amerikanen hem.
De oorlog zal Cohen nooit meer loslaten. De Joodse gemeenschap in Groningen is grotendeels verdwenen. ,,Iedereen was dood. Daar wilde hij niet naar terug’’, zegt Dan Cohen, zoon uit het tweede huwelijk van de arts.
Dankzij een bevriend echtpaar komt Elie Cohen terecht in Arnhem, waar hij hertrouwt en opnieuw huisarts wordt. Hij promoveert in 1952 op het proefschrift ‘Het Duitse concentratiekamp’. Na een hartinfarct doet hij zijn praktijk in 1966 van de hand.
Hij verdiept zich in de gevolgen van zijn tijd in gevangenschap: het post-concentratiekampsyndroom, noemt hij het. Zijn publicaties hierover leiden tot meer aandacht voor kampslachtoffers. Elie Cohen overlijdt in 1993 op 84-jarige leeftijd, in zijn woonplaats Arnhem.
Tekst gaat verder onder de foto.
Elie Aron Cohen in 1974. Foto: Archief Naomi Cohen
Begin november krijgen Holtrop en Lap een brief van de gemeente Westerkwartier: de straatnamencommissie heeft hun verzoek goedgekeurd en de gemeenteraad is akkoord: de brug in Aduard krijgt de naam van Cohen. Wanneer die op de brug prijkt, is nog niet bekend. Een woordvoerder van de gemeente Westerkwartier laat weten dat er wordt gezocht naar een geschikt moment voor een officiële bijeenkomst.
Historicus Stefan van der Poel van de Rijksuniversiteit Groningen geeft op 23 november een lezing over de huisarts in Aduard. Holtrop schenkt daar de factuur van zijn geboorte aan de familie Cohen. ,,Ik heb niet zo lang meer, hè? En dit moet goed bewaard blijven’’, zegt hij.
Zoon Dan Cohen vindt het bijzonder om het handschrift van zijn vader terug te zien. ,,Want zo ken ik hem niet. Ik was jong toen hij praktijk voerde in Arnhem. Wat krijg je er dan van mee? Ik had er geen zicht op’’, zegt hij. ,,Dit laat zien dat hij als huisarts oog had voor mensen in penibele situaties.’’
Dan Cohen denkt dat zijn vader de vernoeming van de brug gewaardeerd zou hebben. ,,Het is een heel mooi initiatief. Aduard was de gelukkigste tijd van zijn leven: hij was net arts geworden, getrouwd en kreeg een zoon.’’, zegt Dan Cohen. En dat tafelzilver? ,,Dat heeft mijn vader tot het laatste stuk teruggekregen. Heel bijzonder, want het aantal voorbeelden van mensen die spullen van Joden niet alleen bewaarden maar stalen, is talrijk. Dat van mijn vader is bewaard onder een luik. Ze hadden het elke week gepoetst.’’
