Dit zijn de 7 rake klappen die Alex Friedrich uitdeelde in de strijd tegen corona. Voor minister De Jonge, het RIVM en de GGD was de topviroloog van het UMCG een luis in de pels
Viroloog Alex Friedrich van het UMCG. Foto: Duncan Wijting
De binnenkort bij het UMCG vertrekkende viroloog Alex Friedrich trok de hele coronacrisis de aandacht doordat hij een aantal cruciale feiten over het nieuwe coronavirus net iets eerder in de gaten had dan anderen. Dit zijn de 7 rake klappen die hij uitdeelde. Maar kritiek was er ook.
Arts-microbioloog prof. dr. Alex Friedrich vertrekt per 1 oktober bij het UMC Groningen om bestuursvoorzitter te worden van het universitaire ziekenhuis in het Duitse Münster. Friedrich werkte tien jaar als hoofd van de afdeling microbiologie en infectieziektenbestrijding in het UMCG en was al een internationaal bekend wetenschapper die prestigieuze prijzen won zoals de Robert Koch-prijs in 2019. Maar hij verwierf bij het bredere publiek in Noord-Nederland vooral bekendheid met zijn vooruitstrevende aanpak van het coronavirus.
Als echte Europeaan die verschillende talen vloeiend spreekt had Friedrich direct contact met Italiaanse artsen en virologen toen het coronavirus daar als eerste in Europa hard toesloeg. Hij en enkele collega’s in het UMCG raakten in maart al zelf op het werk in het UMCG-gebouw besmet met het virus, ondanks dat ze anderhalve meter afstand van elkaar hielden. Zulke ervaringen zullen er aan bijgedragen hebben dat hij op zeven punten eerder dan de rest zag wat er moest gebeuren.
1. Testen, testen, testen
Als in maart 2020 de coronacrisis echt toeslaat in Nederland is Friedrich kritisch over het terughoudende testbeleid van het RIVM en de GGD’s. Er is niet genoeg testcapaciteit, stelt het RIVM. Volgens Friedrich is er bij de verschillende ziekenhuizen en medische labs wel degelijk genoeg capaciteit en is het zaak heel snel zo veel mogelijk zorgpersoneel te testen.
Dat komt hem eerst op een uitbrander van minister Hugo de Jonge te staan, die Friedrichs aanpak ’niet solidair’ noemt. Later trekt De Jonge dat in. De GGD’s in Groningen, even later ook in Drenthe en Friesland, gaan in april en mei al veel meer zorgpersoneel testen. De rest van het land volgt daarmee in juni.
2. De zorg is een superspreader
Al vroeg in de crisis betoogde Friedrich dat verspreiding van het virus juist in het ‘netwerk van zorginstellingen’ een van de grootste problemen is. De zorg is een superspreader. Hij liet plattegrondjes zien van alle ziekenhuizen en andere zorginstellingen in Noord-Nederland en Duitsland en de vele bewegingen van patiënten, bezoekers en artsen tussen die instellingen.
Juist in de zorg komen veel besmettelijke patiënten, maar veel zorgmedewerkers zijn ook actief en mobiel. En ze komen allemaal veel met elkaar in aanraking. Op zijn aandringen namen het UMCG en vervolgens andere zorginstellingen in het Noorden dan ook al vroeg in de crisis veel strengere maatregelen dan elders in het land. Zoals reisbeperkingen en veel meer testen. In tegenstelling tot virologen van andere ziekenhuizen in het land weigerde Friedrich bijvoorbeeld de eerste tijd om naar de studio in Hilversum te komen, en werden zulke reisjes ook voor andere UMCG-deskundigen afgeraden.
3. Al besmettelijk voordat je klachten hebt
Terwijl het RIVM en de GGD-artsen nog lang bleven volhouden dat testen zonder klachten geen zin had, betoogde Friedrich al vroeg dat mensen al in de eerste dagen nadat ze besmet zijn met het SARS2-coronavirus besmettelijk kunnen zijn. Het landelijke beleid was om mensen pas na klachten te testen, maar volgens Friedrich kon dat juist ook al nut hebben in de dagen vlak voordat iemand klachten krijgt. Daarbij toonde hij er wel begrip voor dat er krapte was aan testmateriaal waardoor al te veel testen zonder klachten niet efficiënt was.
4. Anderhalve meter afstand is niet genoeg
Maurice de Hond maakte vorig jaar mooie sier met zijn stellingen over het verspreiden van het coronavirus via aerosolen. Maar Friedrich liet eerder al weten dat anderhalve meter afstand houden weliswaar heel verstandig was, maar niet per se genoeg hoeft te zijn. Het virus verspreidt zich via kleine vochtdruppeltjes in de lucht.
De meeste van die druppeltjes vallen binnen de anderhalve meter wel naar beneden. Maar er zijn wel degelijk deeltjes die verder rond kunnen zweven door de lucht. Waakzaamheid is dus ook met meerdere mensen en een ruimte op anderhalve meter geboden. De buitenlucht is daarentegen veiliger, zo liet hij al vroeg weten.
Viroloog Alex Friedrich van het UMCG. Foto: Duncan Wijting
5. Mondkapjesplicht in Nederland
Terwijl landen als Duitsland, de Verenigde Staten, Frankrijk, België en Spanje al op grote schaal mondkapjes adviseerden of verplicht stelden, wilden het RIVM en het Nederlandse kabinet er nog niet aan. Friedrich voorspelde in het begin van de zomer van 2020 al dat Nederland vast nog wel ‘om’ zou gaan.
Mondkapjes zijn weliswaar niet zaligmakend maar dragen wel degelijk bij aan het minder verspreiden van het virus, concludeerde hij toen al uit internationale onderzoeken en ervaringen in andere landen. Zo liet hij weten dat de hoeveelheid virus die iemand binnenkrijgt uit kan maken. Wie heel veel virusdeeltjes binnenkrijgt kan zieker worden dan iemand die er wat minder binnenkrijgt. En juist met het dragen van de huis-tuin-en -keuken-maskertjes van stof beperk je de hoeveelheid virus die iemand binnenkrijgt.
6. Sneltesten helpen
Sneltesten zijn weliswaar minder goed dan de uitgebreidere PCR-test, maar kunnen toch een belangrijke rol spelen in het tegengaan van besmettingen. Dat betoogde Friedrich al in het begin van het najaar. Het RIVM en ministerie twijfelden nog over het gebruik van de antigeentesten. Die snellere testen zijn immers minder betrouwbaar. De PCR-test die in een laboratorium wordt geanalyseerd is de gouden standaard.
Maar Friedrich wees erop dat sneltesten wel veel gemakkelijker en sneller ingezet kunnen worden, en dat die testen toch in vrij veel gevallen wel besmettelijke mensen eruit pikken. Daardoor zou het mogelijk worden om toegangsresten, reistesten, testen in het onderwijs en zelftestjes thuis op grote schaal in te zetten. Het duurde nog maanden voor de rest van het land daar ook van overtuigd was. En pas begin dit jaar worden ze echt op grote schaal toegepast in Nederland.
7. Mutaties zijn het nieuwe gevaar
Mutaties van het coronavirus gaan in de tweede, derde of vierde golf een belangrijke rol spelen, voorspelde Friedrich in de zomer van 2020. Hoewel er tot dan toe nog niet veel bekend was over eventuele mutaties, bleek in de daaropvolgende winter inderdaad de Britse mutatie voor grote problemen te zorgen. En in deze zomer begint de nieuwe Indiase mutatie oftewel de deltavariant een steeds grotere rol te spelen. Steeds zijn het mutaties die besmettelijker en ziekmakender zijn dan het oorspronkelijke virus.
