'De Wolgaslepers' van Ilja Repin, olieverf op doek. Collectie Staats Russisch Museum, St. Petersburg
De economische sancties treffen Rusland loeihard. De vraag is of ze effect hebben. Russen kunnen lijden als geen ander, zo luidt het cliché. Een kijkje in hun ziel met Ruslandkenners.
In minder dan twee weken tijd hebben bijna alle westerse bedrijven de stekker uit hun Russische vestigingen getrokken. Ikea, Apple, Heineken, ING, Philips: de een na de ander licht zijn hielen. Niet alleen om Rusland te straffen, maar ook om imagoschade te voorkomen als ze blijven. Westerse regeringen gingen hen voor met sancties.
Het zal Poetin leren, is de achterliggende gedachte. Misschien dat het hem beweegt zijn troepen terug te trekken uit Oekraïne. Of in elk geval akkoord te gaan met een wapenstilstand.
Maar of hij dat doet, valt te betwijfelen. Russen kunnen lijden als geen ander, zo luidt het cliché. Maar klopt dat wel? En waar is dat op gebaseerd? Een kijkje in de Russische ziel.
Russen hebben gevoel voor het menselijke
Ook rechtsgeleerde en Ruslandkenner Heleen over de Linden denkt dat de sancties, ook al raken ze de burgers pijnlijk, niet veel zin hebben. Ze spreekt Russisch als haar moedertaal en woonde jarenlang in Moskou. Ze promoveert aan de Rijksuniversiteit Groningen op de sancties die het land in 2014 na de annexatie van De Krim kreeg opgelegd.
Leer haar de Russische ziel kennen. ,,Misschien klinkt het door die oorlog nu heel merkwaardig, maar de volksaard van de Russen wordt ook gekenmerkt door het gevoel voor het menselijke. Ze zijn nooit honderd procent zakelijk. Ben je eenmaal met ze bevriend dan zijn ze er voor je. Ze kunnen zich helemaal laten gaan in gezelligheid. Russen doen hun best een goed gesprek te voeren, waarbij ze citeren uit literatuur en poëzie.’’
Ruslandkenner Heleen over de Linden. Bron Heleen over de Linden.
Pieter Waterdrinker, al 25 jaar correspondent in Rusland, vertelt in een podcast van BNR dat Russen een andere benadering van het leven hebben dan wij. ,,Russen zijn net Italianen. Ze plukken de dag en denken niet na over de gevolgen ervan.’’
De Russische ziel is heel erg verbonden met de schone kunsten. Het is prachtig verbeeld door Ilja Repin in De Wolgaslepers (geschilderd tussen 1870-’73). In 2001 hing het Russische pronkstuk in het Groninger Museum op de tentoonstelling Het Russische Landschap, en in 2016 op de tentoonstelling Peredvizhniki in het Drents Museum in Assen. Dit doek van zwoegende scheepsjagers op de vlakte van de rivier Wolga wordt bij uitstek gezien als de verbeelding van ‘de Russische ziel’.
Dat doen ook sommige beroemd geworden personages uit de Russische literatuur. Neem Oblomov in de gelijknamige roman van Ivan Gontsjarov, de spreekwoordelijke niksnut. Of de hoofdpersonages in De drie zusters (1901) van Anton Tsjechov, die wordt beschouwd als dé vertolker van ‘de Russische ziel’: de zussen willen groots leven in de hoofdstad, maar het komt er niet van. De lijdzaamheid druipt er vanaf.
‘Dat ze zo goed kunnen lijden is een gemeenplaats’
‘De Russische ziel’ is een gevleugelde term, waar trouwens niet iedereen wat mee kan. ‘Dit is het boek van iemand die niet zo erg in het ‘typisch Russische’ gelooft’’, schreef Karel van het Reve al in Rusland voor beginners (1962).
Oud-Groninger Allard Tamminga, die momenteel als hoogleraar wijsbegeerte verbonden is aan de universiteit van Greifswald en vaak in Rusland komt, bestempelt ‘de Russische ziel’ zelfs als ‘kitsch’. ,,Het zijn de tulpen en klompen van Rusland. Dat ze zo goed kunnen lijden is een gemeenplaats.’’
Voor de Russische student Oleg Maksimov, die sinds een jaar jazzgitaar studeert aan het Prins Claus Conservatorium in Groningen, heeft het wél betekenis. ,,Iemand met een Russische ziel voelt zich diep verbonden met de erfenis van onze natie. Deze ziel is doortrokken van schuld en lijden. Tegelijk gaat zo iemand een sterke verbinding aan met de mensen die dichtbij hem staan. Zulke Russen zijn bereid alles te geven voor vrienden of familieleden die in nood verkeren.’’
Het lijden van de gewone Rus loopt in zijn ogen als een rode draad door de Russische geschiedenis. ,,Het lijkt alsof er in onze geschiedenis, behalve in de laatste jaren, nooit een periode is geweest waarin er sprake was van welvaart of comfort. Niet tijdens de tsaren en niet tijdens de Sovjet-Unie. Generaties lang waren de meeste mensen een soort van slaaf van degenen die in hun klasse de dienst uitmaakten. Je kon ook bijna niks doen om daaruit te komen of je te ontwikkelen.’’
De Russische jazzgitarist Oleg Maksimov. Bron Oleg Maksimov
‘Door dit schuldgevoel reageren soms zeer agressief’
En de schuld? Maksimov: ,,Er is geen moment in onze geschiedenis geweest dat Rusland zich door de wereld gerespecteerd voelde. Ondanks al onze grote wetenschappers, componisten, schilders en schrijvers: we hebben nooit het gevoel gehad dat we voor vol worden aangezien. We werden zelfs lang het Rijk van het Kwaad genoemd. Alsof we een rol in een Star Wars-film speelden. Dit zorgde ervoor dat we ons schuldig voelden over de plek waar we zijn geboren. En ik denk dat het deels door dit schuldgevoel komt dat we soms zeer agressief reageren.’’
Wie ook veel ervaring heeft met Russen is Geert Greving. De Groninger heeft namens de Gasunie en Gasterra decennialang met Gazprom onderhandeld. Beroepshalve kwam hij vaak in het Kremlin. Tegenwoordig werkt hij voor het Clingendael International Energy Programme (CIEP).
Het land is na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 heel snel veranderd, zegt Greving. Hij herinnert zich nog de lange rijen voor de winkels met halflege schappen en restaurants met armetierig eten. ,,Vergelijk dat eens met de laatste jaren: ik denk dat Moskou van alle steden ter wereld misschien wel de meeste Michelinsterren heeft. Er rijden limousines op straat die je bij ons niet ziet. Overal is de meest prachtige verlichting; Moskou is echt een lichtstad geworden. De glamour kon niet op, tot twee weken geleden.’’
Russen staan in de ogen van Greving niet snel open voor anderen. ,,Ze zijn wat achterdochtig en voorzichtig, maar als je ze kent zijn ze betrouwbaar, is mijn ervaring.’’
Maar de angst iets verkeerd te zeggen dat vervolgens door een buurman aan de autoriteiten wordt verklikt, is er volgens Over de Linden nog steeds. ,,Die Sovjet-denkwijze, zo noem ik het maar even, is altijd latent aanwezig. Het leek een poosje terug verdwenen, maar nu zie je, sinds de invasie, dat deze manier van denken er nog steeds is. Russische vrienden zijn terughoudend in hun gesprekken en uitlatingen naar mij. Ze reageren niet of drukken zich uit in algemeenheden. Wat dat betreft zijn we weer terug bij af.’’
Wat Tamminga in Rusland altijd opvalt is dat de mensen in het openbaar ‘wat afstandelijk’ zijn. ,,Op het moment dat je bij ze over de vloer komt, zijn ze verrassend open en warm. Maar ik weet niet of dat op dit moment zo relevant is. Je kunt het ook hebben over het Russisch militarisme, dat alomtegenwoordig is: agressie als integraal onderdeel van wat het betekent om een kerel te zijn.’’
Tijdens zijn laatste bezoek bracht hij in Moskou een bezoek aan de gigantische boekenwinkel aan de Novy Arbat. ,,Dat ligt vol met stapels militaria: koffietafelboeken over tanks en raketten. Ook lag er een prachtige, in leer gebonden biografie van Beria, de grote slachter onder Stalin. Ik vond het eng.’’
Een Russische macho
Hij logeert met zijn vrouw vaak in airbnb’s. ,,Voor de grap keek ik eens hoe het zat in de bezette gebieden in de Donbas. Tot mijn verbazing waren daar ontzettend veel aanbiedingen. Dat is gek, want niemand gaat er als toerist naartoe. Wat blijkt? Daar gaan veel Russische mannen heen om een weekendje te knallen. We hebben ook iemand gesproken die dat heeft gedaan, een boekverkoper die er heel trots op was. Kennelijk hoort dat er gewoon bij als je een Russische macho bent.’’
Zijn vrouw heeft drie jaar lang als politicoloog gewerkt aan de Higher School of Economics in Moskou. ,,Ook daar maakte ze het mee: als een conciërge een lampje in het plafond kwam schroeven, had hij een camouflagepak aan.’’
Door alle oorlogen die Rusland heeft gevoerd zijn er nogal wat veteranen. Velen maken zich volgens Tamminga nuttig als huurling, bijvoorbeeld in de Wagner Group, een paramilitaire organisatie met een dubieuze reputatie die overal ter wereld vecht. ,,Veel Russen hebben een minderwaardigheidsgevoel jegens het Westen. Maar als ze zo’n legerpak aantrekken, voelen ze zich even een killer.’’
Greving trekt zich van militairen in Rusland nooit veel aan. Het valt hem wel altijd op dat Russen heel fysiek zijn. ,,Ze willen je graag vasthouden of even aan je trekken. Tijdens moeilijke gesprekken stralen ze soms uit: pas maar op als ik straks boos word. Onzin natuurlijk, maar ze houden ervan om lichamelijke druk uit te oefenen. Toen ik een paar keer iemand hard terugsloeg, vonden ze dat leuk. Ze vinden dat je niet met je moet laten sollen, anders ben je op voorhand al weg.’’
Ook corruptie lijkt in de volksaard gekerfd, zegt rechtsgeleerde Heleen over de Linden. ,,Die zit tot in de haarvaten van de samenleving. Als je iets gedaan wil krijgen – een plek in de kinderopvang, een goede opleiding voor je kinderen, een operatie – dan moet je voor een cadeau of een steekpenning zorgen. Een reis bijvoorbeeld.’’
Russen zijn volgens haar fatalistisch ingesteld. ,,Die houding hebben ze nodig om zich staande te houden. Tegelijk tonen ze een enorme veerkracht. Niet bij de pakken neerzitten, dat is de mentaliteit.’’
Typische datsja in Rusland. Foto Shutterstock
‘Voor de staat moet je op je hoede zijn’
Graag trekken ze zich terug in hun eigen leven, als ze het zich kunnen veroorloven het liefst in hun datsja op het platteland. Daarin lijken ze volgens Greving een beetje op Amerikanen. ,,Je leeft voor jezelf en voor de staat moet je op je hoede zijn, want die zit altijd met haar handen in je broekzak om er geld uit te plukken.’’
Naar buiten toe ogen ze gezagsgetrouw. Dat zag Greving op een Gazprom-kantoor niet lang nadat Poetin Jeltsin opvolgde. Een hoge pief verving meteen de foto van Jeltsin aan de muur door een van Poetin. Ik vroeg: ‘Heb je een nieuw idool?’ Hij antwoordde: ,,Nee hoor, ik hang gewoon aan de muur die me betaalt.’’
Een berucht probleem is alcoholisme onder mannen, al is dat de laatste tijd wel sterk verminderd. Tamminga: ,,Maar het komt nog steeds voor dat mensen bij de kiosk elkaar uitnodigen om te gaan zuipen. Dan leggen ze geld bij elkaar om een fles wodka te kopen, met volstrekte vreemden die daar ook zin in hebben.’’
Een groot verschil met Nederland is dat de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’ in Rusland veel meer leeft dan bij ons. Elke stad heeft z’n overwinningsmonument waar pas getrouwde stelletjes op de foto gaan.
‘Iedereen heeft het altijd over D-Day’
Waterdrinker wijst op Sint-Petersburg, de geboortestad van Poetin. Tijdens de oorlog was het negenhonderd dagen omsingeld door de Duitsers. Daarbij vielen een miljoen doden. ,,Moet je je voorstellen wat voor indruk dat heeft gemaakt op de psyche van de Russen. Geen wonder dat de herinnering aan die oorlog daar veel meer aanwezig is. Met die perceptie van hen moeten we rekening houden.’’
Het bevreemdt Maksimov dat de prestaties van de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog in het Westen niet op waarde worden geschat. ,,We verloren twintig miljoen mensen. Zonder ons waren de nazi’s niet verslagen. Toch worden wij niet als de winnaar van de Tweede Wereldoorlog beschouwd. Iedereen heeft het altijd over D-Day. Alsof de wereld onze invloed niet op prijs stelt. Dat voelen we en dat voedt onze woede.’’
,,Grosso modo zijn Russen niet anders dan wij’’, zegt Waterdrinker. ,,Het is wel zo dat ze door die gruwelijke geschiedenis beseffen dat ze in een ander land leven dan dat van ons, waar de overheid ten dienste staat van de burger. Tegelijk lachen ze om de macht. Zelfs in de Sovjettijd gebeurde dat. Karel van het Reve schreef: ‘Er heerst communisme, maar niemand gelooft erin’.’’
Militaire parade van jonge officieren op het Rode Plein in Moskou.
Foto: AFP
Bewondering voor het Westen
Russen hebben volgens Waterdrinker een enorme bewondering voor het Westen, maar tegelijk ook een superioriteitscomplex. ,,De huidige leiders hebben allemaal arm in Sovjetkeukens gezeten en nu hebben Poetin en de zijnen een trechter met geld. Ze wonen in enorme paleizen. Hun kinderen spreken Engels onder elkaar, dan zijn ze voorbereid op de toekomst. Op de televisie verklaren ze dat het Westen niet deugt, maar ondertussen sturen ze hun vrouwen en kinderen er wel naartoe.’’
Die dubbele houding van die Russen met het Westen bestaat al eeuwenlang. De sancties komen hard aan, maar komen ook weer niet helemaal uit de lucht vallen. De Rus heeft al generaties lang met tegenspoed leren leven. Al is het wel de vraag hoe de verwende, jonge generaties in de steden hierop reageren.
Greving, lachend met een ondertoon van ironie: ,,Met de Russische ziel moet je voorzichtig zijn. Die is gevoelig én diep.’’
