Biologische klok belangrijk voor gezondheid en productiviteit. Chrono-wetenschapper Marijke: ‘Het zou goed zijn als we er meer rekening mee houden’

 Ja, het klopt. Je hebt ochtendmensen en avondmensen. Het gezonde verstand ziet dat, maar je kunt het ook meten. Het hormoon melatonine speelt een belangrijke rol in ons ritme van slapen en wakker zijn. Bij avondmensen bereikt dat hormoon (noem het maar de zandkorrels van Klaas Vaak) op een later tijdstip zijn hoogtepunt dan bij ochtendmensen. 

„We weten er steeds meer over en zien ook welke verstrekkende gevolgen er zijn als we verkeerd met de biologische klok omgaan’’, vertelt Marijke Gordijn. Zij is oprichter en eigenaar van Chrono@Work. „Slaap en ritme zijn superbelangrijk. In grote rampen als die met de Challenger, de Exxon Valdes en Chernobyl bleek de menselijke factor essentieel. Een gebrek aan slaap en tegen het ritme ingaan speelt in het maken van zulke rampzalige fouten een rol.’’ 

Alstublieft. De biologische klok beïnvloedt dus nogal wat, te beginnen met ons eigen leven. En dat gaat heel ver. Meer en meer wordt duidelijk dat die biologische klok tot in onze cellen zijn werk doet. Weet dat en je snapt dat het toedienen van geneesmiddelen bij de ene mens eigenlijk op een ander tijdstip zou moeten gebeuren dan bij de andere. Gepersonaliseerde geneeskunde dus. Slapen, eten, werken, sporten, het hele leven. Voor iedereen is er een andere ideale tijdsindeling. 

Doctor Marijke Gordijn (64) wordt in Nederland en daarbuiten gezien als slaapgoeroe. „Ik word zo ongeveer gezien als de moeder overste van deze tak van wetenschap in Nederland ja’’, vertelt ze vanuit haar kantoor in de oude melkfabriek Ommelanden. Ze geeft nog altijd gastcolleges aan de Rijksuniversiteit Groningen en spreekt op heel veel congressen en andere bijeenkomsten. 

Wetenschap zit in haar genen, maar de commercie trok. Dus besloot ze in 2012 de sprong te wagen. „Een jaar lang heb ik het 50/50 gecombineerd met mijn werk aan de universiteit. Ik mocht één project meenemen om een vliegende start te kunnen maken.’’ 

Maar daarna lukte het haar al om het jonge bedrijf op eigen benen te laten staan. Haar wetenschappelijke autoriteit hielp daar ongetwijfeld bij, zoals dat nog steeds geldt. „Dat is wel iets waar ik mee bezig ben, om het bedrijf wat los te zingen van mijn naam. Niet dat ik van plan ben snel te stoppen hoor, maar het is gewoon gezonder om mezelf vervangbaar te maken. De kennis ligt bij Chrono@Work, niet bij mij persoonlijk.’’ 

Haar bedrijf beweegt zich vooral op de business-to-business-markt. Contractresearch is het belangrijkste onderdeel van het bedrijf, waar inmiddels vier medewerkers naast Marijke een baan hebben. „Dat heeft bijna altijd te maken met mentale gezondheid. Ondernemingen zijn geïnteresseerd in producten die goed zijn voor mensen.’’  

Aanjager was zonder meer de Nobelprijs die in 2017 ging naar een groep Amerikaanse chronobiologen die moleculaire ritmes blootlegden. De groeiende aandacht geldt niet alleen de medische sector. Particuliere klanten zijn ook steeds meer op zoek naar gezondheid. Denk maar aan alle smartwatches, voedingssupplementen, apps en meer. Health is hot. 

Toen Marijke Gordijn nog aan de universiteit werkte, hield ze zich er eigenlijk al mee bezig. Voor Philips deed ze met collega’s onderzoek dat een wetenschappelijke claim legde onder de Wake Up Light, een wekker die licht gebruikt om makkelijker wakker te worden. „Dat was een geweldig project, waar eigenlijk het zaadje werd geplant voor de stap naar de commercie. Philips had meer onderzoeksvragen die niet bij de universiteit pasten, omdat het niet om fundamenteel onderzoek ging. Toen dacht ik al: jammer dat het niet past, want dat had ik graag gedaan.’’ 

Chrono@Work deed daarna onderzoek voor meer grote bedrijven, zoals voor SunLED Life Sciences. „Dat project heeft raakvlakken met wat we voor Philips deden. In dit geval gaat het om nabij-infrarood licht. Daarvan werd verondersteld dat dat gezondheidsvoordelen kan opleveren, en wij mochten helpen onderzoeken of dat klopt. En ja, dat bleek het geval. Voor je rusthartslag, immuunsysteem en stemming kan zulk licht veel opleveren.’’ 

Een jaar, anderhalf soms. Zo lang duren die projecten. Advies tegen jetlags om de effecten te verzachten, onderdeel van een project waarbij een e-learning over slaap gemaakt wordt dat Chrono doet voor NOC*NSF. „Als je in een vliegtuig stapt voor een verre vlucht, breng je je biologische klok flink in de war. Hoewel de één er meer last van heeft dan de ander, waaruit maar weer blijkt dat iedereen een eigen biologisch ritme heeft. Dus is het belangrijk om te weten hoe dat werkt én hoe je daar met elk individu het beste mee omgaat.’’ 

Defensie is een andere grote klant. Daar is slaap het belangrijkste onderzoeksgebied voor het Groningse bedrijf. En dat is best een doorbraak. Wie weleens het tv-programma Kamp van Koningsbrugge heeft gezien, weet dat gebrek aan slaap wordt ingezet om soldaten hard te maken. Maar duidelijk is in die serie ook hoeveel invloed zo’n slaapgebrek heeft op prestaties, veiligheid en welbevinden. 

„Voor militairen is het essentieel om altijd paraat te zijn en in actie te kunnen komen. Ook hier kijken we naar individuele verschillen. We denken dat de groep sterker wordt door onderscheid te maken in het slaapritme van de militairen. Door dat aan te passen kun je ervoor zorgen dat iedereen zo goed als mogelijk op zijn best is. Afgezien daarvan is de vraag wat je doet met de slaap bij een langdurige inzet een interessante.’’ 

Iedereen zijn eigen ritme. Dat is zo’n beetje de heilige graal van de chrono-wetenschap. Vraag is dan wel: hoe meet je wie wat wanneer nodig heeft. Dat is waar Chrono@Work nu aan ontwikkelt, samen met Defensie. „Denk aan een slim horloge waarop je je eigen biologische klok ziet. Met die kennis kun je je dag beter indelen. Wanneer eet je, slaap je, ga je in het licht of juist in het donker, rust je en sport je. Zoiets kan levens redden.’’  

Op basis van alle data die het horloge verzamelt, voorspelt de technologie hoe de biologische klok tikt. Melatonine is hierbij essentieel. De grafiek van de hormoonspiegel vertelt hoe het biologische ritme van een individu werkt. Met slim gebruik van het hormoon zelf, is het mogelijk iemands biologische klok wat te verschuiven. Dat weet de markt, die al een tijd melatonine verwerkt in allerlei producten die zouden moeten helpen met (in)slapen. Maar hoe je dat inzet is specialistenwerk en het gebruik van het juiste licht op de juiste tijd is net zo sterk. 

„Wij kregen ook steeds vaker vragen van particulieren over slaap en melatonine, dus hebben we besloten er wat mee te doen. Sleep in Sync hebben we dat genoemd. Dat is eigenlijk de eerste keer dat we ons op de B2C-markt begeven. Maar dan wel serieus. Wij bieden niet zomaar producten aan. We willen eerst weten welke klachten iemand precies heeft en doen een interview vooraf of laten een vragenlijst invullen. Als we denken dat die klachten kunnen worden verholpen met advies over de biologische klok, willen we de melatonine meten. Dat betekent dat de klant op verschillende tijdstippen van de dag buisjes vult met speeksel. Die krijgen wij binnen en onderzoeken we op het laboratorium. Vervolgens sturen we een rapport op met daarin een advies. Dat is veel werk en niet goedkoop. Als we naar aanleiding van het gesprek of de vragenlijst denken dat de klant beter naar een andere oorzaak dan melatonine kan kijken, dan zeggen we dat meteen.’’ 

De biologische klok beïnvloedt ieders leven. Voorlopig blijft Marijke Gordijn dat nog wel uitleggen, net als haar collega’s. Ze schreef er ook het boek De klok met duizend wijzers over. „Het zou heel goed zijn als we er allemaal meer rekening mee houden. Dat is waarom wij hier met zijn allen zo graag aan werken.’’