WMD strijdt tegen verontreiniging in water. 'Nitraat is wellicht tikkende tijdbom in de bodem'

Bijna 38 jaar geleden luidde de Drentse waterleidingmaatschappij al de noodklok. In een paginagroot interview in het Nieuwsblad van het Noorden, voorloper van deze krant, nam ingenieur W.G. Beeftink geen blad voor de mond. De directeur van het Drentse waterbedrijf raakte in 1986 in opspraak omdat er resten van 1,2 dichloorpropaan in het drinkwater waren aangetroffen, een bestanddeel van een ontsmettingsmiddel voor de aardappelteelt.

‘Het probleem is dat we in betrekkelijke onwetendheid ons grondwater vervuilen. Het is schokkend om te moeten zeggen dat de waterwingebieden niet goed beschermd zijn. Geweldig irritant. We staan machteloos’, verdedigde Beeftink zich destijds.

Er is sindsdien veel gebeurd maar weinig veranderd, zo lijkt het. In oktober van dit jaar stuurde het drinkwaterbedrijf in Drenthe een brandbrief de wereld in. In veel gebieden in Drenthe is de kwaliteit van het grondwater niet goed genoeg, constateerde WMD. Nitraten, resten van bestrijdingsmiddelen, stoffen van huishoudelijke of industriële oorsprong en PFAS vervuilen in toenemende mate het water in de Drentse bodem.

Met Henk Brink, manager Kwaliteit van WMD, lopen we een rondje over het terrein van drinkwaterzuivering Noordbargeres in Emmen. Sinds jaar en dag slaan de meters bij Noordbargeres rood uit als het gaat om de hoeveelheid verontreinigende stoffen in dit waterwingebied.

Voor alle duidelijkheid: in Emmen en omstreken komt absoluut schoon water uit de kraan, verzekert Henk Brink. Zoals geen van de 12 Drentse productielocaties ‘giftig water’ oplevert, hetgeen onlangs wel werd beweerd door Partij voor de Dieren in het geval van de Drentsche Aa. „Zo’n opmerking tijdens een politiek debat in de Staten levert ons dan weer een boel telefoontjes op van verontruste klanten”, zegt WMD-woordvoerder Andries Ophof.

Maar met de kwaliteit van het drinkwater in Drenthe is niks mis, stellen beide vertegenwoordigers van WMD vast. Het kost alleen steeds meer moeite en inspanning om het water in de wingebieden te zuiveren van allerlei stoffen die we liever niet in te grote hoeveelheden in ons lichaam willen hebben.

Op het terrein van Noordbargeres staan meerdere gebouwen. Alle hebben ze een specifieke functie in de zuivering van het water. Henk Brink heeft net koffiegezet in het gebouw waar onder andere methaan en ijzer uit het water worden gehaald.

Hij gaat er eens goed voor zitten. Wat volgt is een gepassioneerd college over de moeilijke zoektocht naar stoffen die niet in het water horen en er uitgefilterd moeten worden. De scheikundige stoffen en verbindingen vliegen over de tafel: nitraat, bentazon, dichloorpropaan, EDTA, PFAS, zoetstoffen.

Het zijn stoffen die allemaal in meer of mindere mate in de win- en grondwaterbeschermingsgebieden van Drenthe voorkomen. Veroorzaakt door mest van dieren en het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de landbouw. Afkomstig ook van de industrie in en rondom Emmen, zoals het vroegere bedrijvenpark EMMTEC. In een verder verleden stond er een melkfabriek vlakbij de Noordbargeres. In het centrum van Emmen waren twee stomerijen.

WMD treft op de Noordbargeres soms restproducten aan die mogelijk te herleiden zijn naar deze vroegere locaties. Ook worden hoge concentraties bentazon aangetroffen, een middel om onkruid te bestrijden. „We hebben geen idee hoe dat kan.” Het kan opzettelijk geloosd zijn, of wellicht door een ongeluk in het grondwater zijn beland.

De verhouding tussen de ‘grootste vervuilers’, respectievelijk de landbouw en de industrie, is ongeveer fiftyfifty, weet Henk Brink. Een klein deel van de verontreiniging wordt veroorzaakt door consumenten.

Tientallen jaren duurt het soms voordat deze middelen de waterbronnen bereiken. „De meeste stoffen die we nu aantreffen zijn van de laatste 20, 30 of 50 jaar”, weet Brink. In sommige gebieden in Drenthe met een kleilaag, zoals bijvoorbeeld Assen, duurt het wel tot 1000 jaar voordat het regenwater de bron heeft bereikt.

„Als we al weten om wat voor chemische stoffen het gaat, dan nog weten we niet altijd wat het doet in de bodem”, stelt Henk Brink. „Sommige stoffen breken niet of slechts gedeeltelijk af. Er zijn persistente stoffen die helemaal niet worden afgebroken. Die bereiken één op één onze zuiveringen. PFAS bijvoorbeeld. Prachtig product voor bijvoorbeeld antiaanbakpannen. Maar PFAS-stoffen baren ons zorgen, want het zijn eeuwigdurende chemicaliën. Je raakt ze nooit meer kwijt en ze zijn schadelijk.”

Soms ontstaat door een organisch proces in de bodem ook een compleet nieuw omzettingsproduct, stelt de kwaliteitsmanager van WMD. „Van bepaalde bestrijdingsmiddelen in de landbouw weten we wat de eigenschappen zijn en hoe we ze kunnen opsporen, maar van omzettingsproducten weten we dat niet.”

Fabrikanten valt ook het nodige te verwijten, omdat ze niet alle ingrediënten van een product op hun verpakking zetten. „Wel de werkzame bestanddelen, maar bijvoorbeeld niet die stof die nodig is om het te mengen of langer houdbaar te maken. Daar steken onze laboratoria heel veel tijd en geld in om dat allemaal uit te zoeken. Het is enorm complex”, aldus Brink.

Voortschrijdend inzicht kan ook de boel op z’n kop zetten. Neem nitraat, afkomstig uit mest van bijvoorbeeld koeien, varkens of pluimvee. „We vinden het acceptabel dat 50 milligram nitraat per liter in ons grondwater terechtkomt. Dat is nu de drinkwaternorm. Maar straks komt er een toxicoloog die zegt: 50 milligram, dat is niet veilig. Het moet 10 zijn of 5. Dan hebben we gewoon een tikkende tijdbom in de bodem!”

Je zou kunnen zeggen: het waterbedrijf heeft als taak om alle verontreinigde stoffen uit het water te halen en zuiver drinkwater aan te bieden. Maar dat is toch iets te makkelijk gedacht, zegt Brink. Hij zou liever zien dat bepaalde verontreinigingen niet of in mindere mate de zandgronden van Drenthe in sijpelen.

„Wij zijn met de provincie en de landbouw in gesprek. Om te bekijken welke activiteiten je waar doet. Om met oud-minister Johan Remkes te spreken: ‘Niet alles kan overal.’ Steeds grotere chemische fabrieken bouwen om het water veilig te houden, is wat ons betreft geen oplossing.”