Therapeut Marleen (rechts) bespreekt met deelneemster/cliënt Jacoline haar kunstwerk. Foto: Corné Sparidaens
Kunst is goed voor je herstel. Die boodschap verkondigt een nieuwe, reizende expositie van kwetsbare cliënten van GGZ Drenthe. Dinsdag is de opening in de Aventskerk in Assen.
Wat kunst is? Voor de deelnemers aan het GGZ-Drenthe project ‘Van Gogh als inspiratiebron’ staat het vast: kunst is herstellend. Marleen Vermeulen (55), beeldend therapeut bij GGZ Drenthe, ziet het dagelijks gebeuren. Mensen met een psychische kwetsbaarheid kunnen door beeldende therapie geconcentreerd werken aan hun kunstproject en intussen ook inzichten krijgen in hun problematiek. „Iedereen die aandachtig naar kunst kijkt, of zelf creëert, vergeet de wereld om zich heen gemakkelijker.”
Op de dag van de verpleging, 12 mei, is het voor belangstellenden ook te zien: een expositie van zo’n dertig kunstwerken van mensen met een psychische kwetsbaarheid. Die opent dan om 10.00 uur in de Aventskerk op het GGZ-terrein aan de Dennenweg in Assen. Het project is een initiatief van het bureau Lambregts Meppen en GGZ Drenthe. Daarna reist de expositie tot en met februari volgend jaar door heel Drenthe.
Iets zeggen met kleuren
Wat kunst met mensen die psychische kwetsbaarheid ervaren kan doen, vertelt Jacoline Boelhouwers (35). Ze zit samen met haar beeldend therapeut Marleen op het atelier bij de HIC (High Intensive Care) van de GGZ. Dat ze nu een interview over haar kunstwerken geeft, was vijf jaar geleden nog ondenkbaar.
Toen werd ze bij de GGZ opgenomen. In de tussentijd heeft ze haar creatieve vermogen kunnen ontwikkelen onder begeleiding van beeldende therapie. En behalve collages maken is ze ook dagelijks bezig met gitaar spelen en andere muzikale activiteiten.
Marleen en Jacoline zitten aan tafel in het atelier om het meest recente werk van Jacoline te bespreken. Achter hen is de zogenaamde verfsmijtmuur, waar deelnemers aan de beeldende therapie met verf hun gang kunnen gaan.
Marleen: „In plaats van met woorden kunnen ze hier met kleuren en beelden iets zeggen, door iets te doen. Het gaat niet zozeer om het resultaat, maar om het proces. Ik observeer: welke kleuren kiezen ze, is de opbouw van het werk helder, heel netjes of probeert iemand buiten de lijntjes te werken, hoe is de compositie.”
Al die keuzes geven Marleen inzicht in waar iemand mee bezig is en waar hij zit in zijn herstel. „Soms komt iemand heel boos binnen. Dat vereist flexibiliteit van de therapeut.”
Uitlaatklep
Marleen trekt ruim de tijd om de kunstwerken met de makers te bespreken. Jacoline heeft weer een collage gemaakt, want dat is haar specialiteit. Ze zoekt in tijdschriften woorden, beelden en illustraties uit die verwoorden wat zij zelf wil zeggen in haar werk. Woorden waar ze zelf geen taal voor heeft.
„Ik ben vrij om te doen wat ik wil”, zegt Jacoline. „Er zijn geen regels. Beeld werkt vaker beter dan taal.“
Ze werkt meestal in haar eigen omgeving. Sinds kort heeft ze een zelfstandige woning in een begeleid wonen-project. Daar kan ze zo vaak en zo lang als ze wil haar kunstwerken maken. Ze komt dan voor de laatste fase van een werk naar Marleen om samen over de betekenis van haar werk te praten. „Ik merk dat creativiteit mijn uitlaatklep is. Ik kan met de collages zeggen wat me bezighoudt.”
Jacoline is heel goed in het maken van collages. Foto: Corné Sparidaens
Er staan twee handen op haar collage, die ze nu bespreekt. De ene hand houdt iets kwetsbaars vast, de andere hand is open. Er is binnen het kader een vogel te zien, maar die kan buiten het beeld vliegen, naar de vrijheid. Jacoline: „Soms denk ik het is mislukt, maar dan is het als mislukt ook zo bedoeld.”
Reizende expositie
Jacoline heeft ook de collage gemaakt die dient als aankondiging van de expositie die op 12 mei wordt geopend en onder de naam Van Gogh als inspiratiebron voor herstel door Drenthe zal reizen. Het is een afbeelding van Stefan, die haar al die jaren als verpleegkundige heeft bijgestaan. Rond zijn hoofd staan alle woorden die bij een verpleegkundige horen, zoals Jacoline dat heeft ervaren: rustig, vertrouwen, luisteren, vriendelijkheid, empathie, in mogelijkheden denken, gevoeligheid en hoop.
Jacoline heeft het idee dat kunst haar heeft geholpen haar gevoelens van angst, depressie en chaos meer de baas te zijn. Ze weet zeker dat ze daarom creativiteit wil blijven inzetten en ontwikkelen om verder te herstellen. Marleen: „Voor mij is het niet de vraag of het werk van onze deelnemers kunst is of niet. Het gaat erom of het werk de deelnemers zelf raakt en of het ook wat met de kijkers doet.”
In een Herstelruimte heeft niemand een diagnose
In Herstelruimtes kunnen mensen met psychische kwetsbaarheid elkaar ontmoeten, elkaars verhalen delen en zo in hun herstelproces steun vinden. In Emmen, Meppel, Assen, Hoogeveen, Groningen en binnenkort ook in Noordenveld staan deze ruimtes. Er zijn vrijwilligers met ervaringskennis en ervaringsdeskundigen van diverse instellingen aanwezig. Er zijn workshops en praatgroepen om mensen te helpen bij hun mentale herstel.
Op een middag in Facet in Emmen zitten Kees, Karin, Marijanne , Koos, Annina en Bernt rond de tafel in de Herstelruimte. Ze kennen elkaars kwetsbaarheid en weten precies wie wanneer steun nodig heeft. Sommigen zijn vrijwilliger, een enkele andere is ervaringsdeskundige.
Zoals Annina. Zij heeft na een lange periode van herstel nu weer betaald werk bij het Leger des Heils, een van de betrokken organisaties. Op deze middag is de herstelruimte een open ontmoetingsplek, ‘waar je van elkaar leert en jezelf ontwikkelt’.
Niemand kent een diagnose van de ander. Of de een nu een verslavingsachtergrond heeft of een persoonlijkheidsstoornis, misbruikt is in de jeugd of op het wankele pad is beland door wat voor reden dan ook, ze hebben hetzelfde doel: herstellen. Niemand heeft het over ‘een ziekte’ maar over een kwetsbaarheid. Ze willen gezien worden als een gelijkwaardig persoon die af en toe in de ban is van zijn kwetsbare kant.
Als een van de regelmatige bezoeksters wat later binnenkomt, valt ze meteen in de armen van Bernt. Hij voelt direct aan dat ze extra warmte nodig heeft en slaat zijn arm om haar heen. Daarna brandt ze los: „We zijn hier niet alleen om iets te halen, maar ook om aandacht aan elkaar te geven. We komen hier voor steun en herstel. Ook voor de humor, we kunnen goed lachen met elkaar. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Het is hier fijn, ook omdat het een diagnosevrije ruimte is.”
Een andere vrouw vult haar aan: „Ik ben in een tijd van psychische ontwrichting mijn beide kinderen even kwijtgeraakt. Je bent nooit helemaal hersteld, maar ik kan weer moeder voor mijn kinderen zijn. Ik ben nu vrijwilligster, maar ga in opleiding voor ervaringsdeskundige.”
Duo-expositie in kerk Zweeloo
Naast de expositie Van Gogh als inspiratiebron, die op 12 mei geopend wordt in de Adventskerk in Assen, is er nog een duo-expositie in het kerkje in Zweeloo. Kunstenaars van het dorp hebben werken gemaakt over verpleegkunde, maar dan met de blik van het publiek.
Beeldend kunstenaar Susan Ekkel heeft een portret geschilderd van de verpleegkundige van Vincent van Gogh, zuster Epiphony. Die hielp hem toen hij was opgenomen in een psychiatrische instelling in Saint Remy-de-Provence. Daarmee is het verband gelegd tussen de expositie en het project ‘Van Gogh als inspiratiebron voor herstel’.
Van 16 mei tot 17 juni kunnen beide exposities worden bezocht in het kerkje van Zweeloo en in de kunstenaarsherberg van Zweeloo. Daarna verhuist de expositie Van Gogh als inspiratiebron voor herstel naar de bibliotheek in Hoogeveen, het Karspelhof in Beilen, naar Coevorden en tenslotte naar Facet in Emmen.
