‘Aardig zijn is een privilege voor mensen zoals wij, die in vrede en rijkdom leven’

,,Moeder Courage wordt doorgaans gepresenteerd als keiharde profiteur. Als de vleesgeworden sjacheraar die een lesje moet worden geleerd”, zegt Coltof over de hoofdpersoon uit het oorspronkelijk door Bertolt Brecht geschreven toneelstuk Mutter Courage und ihre Kinder uit 1939. „Wij laten een andere kant zien, geïnspireerd door de vele Moeder Courages van nu en van toen: vrouwen die moeten overleven in een oorlog.”

Coltof (1955) heeft een lange staat van dienst, ook in het maken van theater in oorlogsgebieden, bijvoorbeeld al 25 jaar bij Theatre Day Productions in Gaza. Deze organisatie maakt daar al tientallen jaren theater met kinderen en jongeren. Hun theater is inmiddels verwoest en ze zijn zelf dakloos geworden, maar ze blijven in Gaza aan het werk; in scholen, in opvangkampen of gewoon op straat.

,,Ik heb in mijn leven heel veel ’echte’ Moeders Courage meegemaakt: vrouwen die met hun kinderen op de vlucht zijn in oorlogssituaties. Ze moeten zien te overleven in een meedogenloze wereld en vechten voor een stukje brood, water, een plek om te slapen. Ze zijn niet keihard maar dapper.”

Daarom is Coltof gedreven om Moeder Courage genuanceerd te laten zien. „Courage probeert te overleven en ze verliest alles: haar drie kinderen sterven onderweg een voor een. Het is geen lieve vrouw; aardig zijn is een privilege voor mensen zoals wij, die in vrede en rijkdom leven. Maar ze is geen graaier. Ze is een complex mens, zoals wij allemaal: soms hard, soms zorgzaam, soms drammerig, dan weer meegaand, soms hebberig en soms geeft ze van alles weg.’’

Coltof wil ons gesprek graag samen met kostuumontwerper Carly Everaert doen met wie ze al veel langer samenwerkt, ook in oorlogsgebieden als Gaza. Ze ontwierp de kostuums voor meer dan 200 voorstellingen, van grote opera’s naar heel kleinschalig locatie-theater en weer terug.

Everaert: „Voor mij is dat een belangrijke reden om mee te doen: de andere blik waarmee Liesbeth naar Moeder Courage kijkt. Courage is geen dader, ze probeert te overleven, door een paar cent te verdienen met haar handeltje. Wanneer een man dat doet, krijgt hij schouderklopjes, maar bij een vrouw wordt het afgekeurd. Terwijl, als je kijkt wie de echte daders zijn, dan moet je op heel andere plekken zoeken: bij de machthebbers, bij de mannen die onzichtbaar zijn in hun paleizen en regeringsgebouwen. Bij de wapenhandelaars, de speculanten. Niet bij die vrouw die anderhalve cent verdient aan een flesje water.”

In de voorstelling wordt die wereld af en toe zichtbaar door middel van led-schermen met data en koersen. Daarop komt de wereld van nu binnen: de sporen van hedendaagse oorlogen in Gaza, Oekraïne of Soedan zijn pijnlijk voelbaar. „Overal zijn soldaten”, zegt Coltof. „Vaak zijn die volstrekt onzichtbaar. Ik wilde heel expliciet laten zien hoe verschrikkelijk het is dat oorlogen worden uitgevochten over de lichamen van jonge mensen. Daarom wilde ik graag twee dansers in de voorstelling: daarmee wordt de kwetsbaarheid – en de kracht – van die jonge lichamen meteen duidelijk. Met dans kan je goed de agressie laten zien, maar ook hoe de oorlog zo’n jong mens kapot maakt.”

De kostuumontwerpen van Everaert zijn beeldbepalend. „Alle kostuums zijn in het atelier van HNT gemaakt van weggegooid, gevonden of hergebruikt materiaal. Het stuk gaat over mensen aan de onderkant van de samenleving, de verworpenen der aarde. Ik heb ook veel gekke spullen gebruikt, van oude fietsbanden tot blikjes, om kostuums van te maken. Dat creëert een heel eigen, tikje rauwe sfeer. Het anarchisme van de oorlog.”

De band Spill Gold maakt speciaal voor de voorstelling nieuw gecomponeerde muziek, waarvan de teksten voor een groot deel zijn geschreven door dichters uit Gaza. Ze worden live gezongen, vertaald in het Nederlands. Coltof: „Muziek opent andere luiken dan tekst.”

Het is een voorstelling die je middenin de oorlog zet, zegt Coltof. „‘Moeder Courage’ is een spiegel en een aanklacht. We zien elke dag oorlog op tv, maar we voelen er vaak niks meer bij. In het theater breng je het menselijke terug, in tijden van vernietiging. Er mag veel meer gehuild worden, dat is heel opluchtend! En er moet veel meer gesmolten worden: ga niet meteen in de verdediging, maak het zacht. En gelachen. Zeker! Ook in de oorlog wordt er gelachen. Humor is een overlevingsstrategie, de lach is het wapen van de onderdrukten.’’

Het Nationale Theater, Moeder Courage: 2/5, De Harmonie, Leeuwarden; 3 en 4/6, Stadsschouwburg, Groningen