Geen prachtige bos met haren op haar hoofd, maar een hoop kronkelende slangen. Wie in haar ogen kijkt, verandert pardoes in een stenen standbeeld. Haar doel? Zoveel mogelijk mensen verstenen. Medusa is een vreselijk monster. In de Griekse mythologie hakt Perseus haar kop af. Peter Paul Rubens schilderde het monster, maar hoe monsterlijk was Medusa eigenlijk? Kunsthistorisches Museum Wien
Was Medusa wel echt een monster? Dat hangt er vanaf aan wie je het vraagt. Sinds een aantal jaar wordt het ene na het andere mythologische verhaal herverteld. Niet vanuit de mannelijke blik die we al eeuwen kennen, maar vanuit vrouwelijk perspectief. Universitair docent Jacqueline Klooster van de Rijksuniversiteit Groningen doet onderzoek naar die trend.
Geen prachtige bos met haren op haar hoofd, maar een hoop kronkelende slangen. Wie in haar ogen kijkt, verandert pardoes in een stenen standbeeld. Haar doel? Zoveel mogelijk mensen verstenen. Medusa is een vreselijk monster. In de Griekse mythologie hakt Perseus haar kop af. Net goed, toch?
Ja, ze is een monster. Maar dat was ze volgens het verhaal niet altijd. Veel minder bekend is het deel van de mythe waarin wordt uitgelegd hoe ze zo geworden is. Eigenlijk was ze een beeldschone vrouw die verkracht werd door Poseidon in de tempel van Athena. De woedende godin Athena veranderde Medusa vervolgens in de verstenende vrouw met slangenhaar, omdat ze Poseidon niet kon straffen. Dat zet zo’n monster in een iets ander daglicht.
De cover van Circe, geschreven door Madeline Miller en in Nederland uitgebracht door Uitgeverij Orlando. Foto: Uitgeverij Orlando
Warme broodjes
De Griekse en Romeinse mythen zijn al tweeduizend jaar onderdeel van de literatuur - samen met de Bijbel vormen ze de bakermat van de Westerse cultuur - en zijn heel vaak opnieuw verteld. Sinds een jaar of vijf verschijnt de ene na de andere hervertelling vanuit het perspectief van personages die in eerdere versies niet of nauwelijks te horen zijn: die van de vrouw.
En die boeken vinden gretig aftrek. Zo gaan boeken zoals Circe van Madeline Miller (2017) en The Silence of the Girls[De Stilte van de Vrouwen] van Pat Barker (2018) als warme broodjes over de toonbank en de stapel met nieuwe titels blijft groeien. Vooral in de Engelse literatuur.
Deze hervertellingen raadt universitair docent Jacqueline Klooster aan
Hallo, dit is wat de vrouw hier misschien van vond
Dit fenomeen viel universitair docent Jacqueline Klooster op. Zij is gespecialiseerd in Klassieke Talen en Culturen en geeft les aan de Rijksuniversiteit Groningen. Klooster heeft een beurs van 37.500 euro gekregen van het LIRA Fonds om een populair wetenschappelijk boek te schrijven over dit onderwerp. De werktitel van het werk is De Bestseller-Muze. Pop-feminisme en de oudheid in populaire fictie en het is de bedoeling dat het in 2025 af is.
,,Ik ontdekte de trend eigenlijk per toeval’’, zegt Klooster. ,,Ik lees graag en ik kreeg Circe voor mijn verjaardag. Ik vond steeds meer boeken in dit genre die ik vervolgens uit persoonlijke interesse ging lezen. Het viel op dat het er zoveel waren, dat ik me afvroeg waar die populariteit vandaan kwam.’’
Tessa van Waarde (28) uit Groningen is docent Grieks en Latijn op de Winkler Prins in Veendam. Zij heeft net Circe van Madeline Miller uitgelezen
,,Dat smaakt naar meer.’’ Ze vindt de hervertellingen van nu interessant omdat ze lekkerder weglezen. ,,Ze zijn in een goede vorm gegoten, met de taal en maatschappelijke invloeden van nu erin verweven. Dat leest fijner omdat het dichterbij staat.’’ Dat in de boeken personages naar voren komen die in de oudere versies niet of nauwelijks te zien zijn, helpt ook. ,,Het originele verhaal herkauwen, is al zo vaak gedaan. Ik vind het verfrissend om verhalen die ik al ken vanuit een ander perspectief te lezen.’’
De docent heeft vanuit haar vakgebied sowieso affiniteit met het onderwerp. Ze is van mening dat het belangrijk is om deze mythen te blijven vertellen. ,,Er zitten lessen in. De goden zijn heel menselijk, maar gedragen zich af en toe heel flauw. Het is makkelijker om daar voor leerlingen een meer volwassen karikatuur omheen te bouwen, dan wanneer je bijvoorbeeld een vergelijking maakt tussen mensen en dieren of met sprookjes.’’
Het lijkt Van Waarde interessant om een hervertelling te lezen vanuit het perspectief van Hera, de vrouw van Zeus. ,,Zij wordt om de haverklap bedrogen door haar man en neemt dan wraak op de vrouwen met wie hij overspel pleegt. Ze doet echt heel gemene dingen. Het lijkt me interessant om haar te kunnen begrijpen. Het wordt in de mythen die we nu kennen al snel komisch. Ah, daar gaat Zeus er weer eens vandoor met een ander, Hera wordt vast weer boos. Ondanks dat ze getrouwd is met de oppergod, wordt ze weggezet als die ene jaloerse godin. Terwijl, als je erover nadenkt, dat ook niet zo gek is als je man steeds vreemdgaat.’’
Zo zag Klooster dat er vooral boeken bijkwamen, vertelt vanuit perspectieven die ze als classica niet eerder tegenkwam. Neem bijvoorbeeld Silence of the Girls, een hervertelling van de Illias over de wrok van Achilles aan het einde van de Trojaanse oorlog. Die oorlog draaide om Helena van Troje, maar in het kamp van de Griekse soldaten zit nog een gevangen koningin: koningin Briseis. ,,Haar perspectief zit bijna niet in het originele verhaal. Wel in dit boek. Pat Barker geeft in haar boek de vrouwen uit de Ilias een stem.’’
Klooster schreef een stuk over de populariteit van dit soort verhalen, werd vervolgens gevraagd voor een lezing over het onderwerp en zo ging het balletje rollen. Uiteindelijk ontstond het idee om hier verder in te duiken. Haar plan voor het onderzoek, een boek en het opzetten van een congres in Rome werd beloond met de beurs van het LIRA Fonds. ,,Ik wil onder meer schrijvers en lezers interviewen om erachter te komen wat hen inspireert.’’
De cover van Elektra. Het boek is geschreven door Jennifer Saint en in Nederland uitgegeven door Uitgeverij Orlando. Foto: Uitgeverij Orlando
Feministische golf
De universitair docent zit vol vragen. Wat betekent het dat de vrouwelijke perspectieven ineens in het middelpunt worden gezet? Voegt dit wat toe aan de reeds bestaande literatuur? Waar komt de trend vandaan? En waarom juist nu? Op die laatste vraag durft Klooster al een voorzichtig antwoord te formuleren. ,,Je ziet op heel veel gebieden dat er een feministische golf gaande is sinds de MeToo-beweging in 2017.’’
Amnesty International vat MeToo samen als een initiatief tegen seksuele intimidatie, lastigvallen en aanranding, speciaal binnen de machtsverhouding van een werk- of onderwijsomgeving. Sinds die beweging is ontstaan, staat genderongelijkheid en seksisme in de schijnwerpers. Dat levert discussies op over onder meer het breken van glazen plafonds, erkenning van vrouwen in bijvoorbeeld de kunst en de roep om het vrouwelijk perspectief op allerhande onderwerpen.
,,Ook in de literatuur’’, zegt Klooster. Volgens de classica heeft dat invloed op hoe we naar de bestaande literatuur kijken. ,,Opeens zie je die verhalen met een heel andere blik. Hoe goed ze ook zijn, het gaat opvallen dat vrouwen in die mythen vaak geen stem hebben en vooral gezien worden als object.’’
Deze hervertellingen raadt uitgever Jacqueline Smit aan:
Niet automatisch vrouwonvriendelijk
De Griekse en Romeinse mythen zitten vaak boordevol heftige en duistere momenten: van verkrachtingen tot moorden. Naast objecten, zoals Briseis werd gezien in de Ilias, worden vrouwen ook vaak neergezet als daders. Neem Medea die in een vlaag van waanzin haar kinderen vermoordt. Klooster denkt dat het belangrijk is om die verhalen vanuit de blik van de vrouw te lezen. ,,Juist om je bewust te worden van hoe vrouwen al die jaren werden weggezet. Het zijn vrouwen die door mannen bekeken worden en in die blik proef je een bepaalde angst.’’
Het is overigens niet zo dat alle originele mythen uitgesproken vrouwonvriendelijk zijn. Klooster: ,,Het verschilt denk ik per mythe. Sommige verhalen zijn inderdaad echt uitgesproken vrouwonvriendelijk (de Medusa-mythe is daarvan een goed voorbeeld), maar wat je ook vaak vindt, is dat er verschillende versies zijn, sommige met veel meer empathie voor de vrouwelijke personages dan andere, en dat dan de meest vrouwonvriendelijke uiteindelijk de bekendste wordt.’’ Dit fenomeen wordt ook beschreven in Pandora’s Jar [De Kruik van Pandora] van Natalie Haynes, een verzameling verhalen over verschillende vrouwen uit de mythen.
De cover van Dochters van Sparta, geschreven door Claire Heywood en uitgegeven door Uitgeverij Orlando. Foto: Uitgeverij Orlando
Ontspanning, kennismaking, opfrisser en leermoment
Uitgeverij Orlando is een van de uitgeverijen in Nederland die veel van de populaire hervertellingen op de markt brengt. ,,Het klopt dat het een trend is’’, zegt uitgever Jacqueline Smit. Ook zij verbindt de populariteit van deze boeken aan de grotere beweging in de maatschappij rondom het herwaarderen van vrouwelijke waarden en het terugeisen van de macht door vrouwen.
Orlando is een kleinschalige uitgeverij met als missie vrouwen een stem geven. De hervertellingen van de klassieken passen perfect in dat straatje. Niet zo gek dus dat Smit haar best doet om de vertaalrechten aan te kopen. Inmiddels heeft de uitgeverij van zo’n 10 boeken de rechten, een deel daarvan verschijnt komend jaar. Een lied voor Achilles en Circe van Madeline Miller zijn bijvoorbeeld in het Nederlands uitgegeven door Orlando, net als Ariadne en Elektra van Jennifer Saint. Dit jaar komen daar onder meer Penelope van Margaret Atwood, Schaduw van Perseus van Claire Heywood en Atalanta van Jennifer Saint bij.
Hoe ze kiest welke ze wel en niet uitbrengt? ,,De meeste boeken in het genre zijn erg goed, ik zou ze allemaal wel willen’’, zegt Smit. ,,Maar het is een kwestie van wie de vertaalrechten koopt.’’
De boeken worden volgens de uitgever vooral gelezen door vrouwen, van allerlei leeftijden. ,,Het meest zichtbaar zijn de jonge meiden van een jaar of 16 of twintigers. Zij praten veel over deze boeken op sociale media zoals TikTok en Instagram. Dertigers en veertigers. Net als vriendinnen van mijn leeftijd, ik ben zelf 55 jaar.’’
De liefhebbers lezen de verhalen om verschillende redenen, zegt ze. ,,Voor sommigen is het een eerste kennismaking met de verhalen uit de klassieke oudheid. Anderen zien het als een opfrisser. De meesten lezen ze ter ontspanning, maar ook om er iets van op te steken.’’
Ook andere mythologieën kunnen worden herverteld
Het is volgens Smit en Klooster niet waarschijnlijk dat de trend beperkt blijft tot de Griekse en Romeinse mythen. ,,Er verschijnen inmiddels ook verhalen vanuit vrouwelijk perspectief uit de Noordse mythologie’’, zegt Smit wijzend op Ragnarök van A.S. Byatt, een van de boeken die komend jaar bij haar uitgeverij verschijnt of het Het hart van de heks van Genevieve Gornichec.
Ook Klooster heeft daar voorbeelden van gezien. ,,Het gebeurt ook bij sprookjes en klassiekers. Zo heeft J.R. Thorp een boek geschreven over de vrouw van de door Shakespeare geschreven King Lear. Verhalen waarin Afrikaanse mythologie een rol speelt, worden ook steeds populairder.’’ Dat beaamt Smit. ,,Zoals in Liefde in kleur van Bolu Babalolu, mythische verhalen uit de hele wereld.’‘
Ook LHBTIQ+-perspectieven komen voor in hervertellingen. Klooster: ,,Zo zag ik laatst een boek voorbijkomen waarin Achilles een transvrouw is.’’
Mannen kunnen dit soort verhalen overigens ook schrijven, weet Klooster. ,,Bright Air Black [Klare Lucht Zwart] van David Vann is daar een prachtig voorbeeld van.’’ In zijn boek schildert hij een portret van Medea, waarin ze een stuk menselijker blijkt dan in het originele verhaal.
