Toyisten krijgen museale tentoonstelling in China. ‘Ik verloochen mijn afkomst niet’, zegt oprichter Dejo

Bericht van Luit de Jong, in kunstkringen bekend als Dejo. ‘Ik heb een fantastisch en bijzonder verhaal’, schrijft de man die dik 30 jaar geleden aan de wieg stond van kunstbeweging De Toyisten.

Op naar Zuidlaren. Waar Dejo in de Toyistenstudio opgetogen vertelt over een lezing die hij september vorig jaar mocht geven aan studenten en ondernemers inPeking, hoofdstad van de Volksrepubliek China.

,,Het technisch vernuft daar, ongelofelijk”, begint hij. ,,Twee uur heb ik gesproken over het Toyisme. Ter plekke werd alles wat ik vertelde direct met kunstmatige intelligentie vertaald op schermen. Echt China. Geen gezooi dat een presentatie niet werkt. Ze zijn daar een heel stuk verder dan hier.”

Na afloop stapt een man op hem af. Hij stelt zich voor als Li Guangming, oprichter, ontwerper en directeur van het Sunshine International Art Museum in Peking. ,,Hij had via via van ons gehoord, we hebben vaker dingen gedaan in China. ‘Ik wil meer Toyisme’, zei hij. Nou, oké. Dus maakten we een afspraak.”

Het Sunshine Museum geldt als een van de grootste tentoonstellingsplekken voor kunst in China. Goed voor een tentoonstellingsruimte van meer dan 20.000 vierkante meter. Gespecialiseerd in hedendaagse Chinese kunst en gericht op internationale culturele uitwisseling.

De afspraak neemt 4 dagen in beslag. ,,Het ging op zijn Chinees. Elkaar omhelzen, eten, praten, elkaar weer omhelzen, knuffelen, kussen zelfs”, vertelt Dejo. ,,Uiteindelijk kregen we de uitnodiging om een maand lang ons werk te laten zien. De contracten zijn inmiddels getekend. 20 mei gaan we open.”

Met als gevolg dat afgelopen maand in Zuidlaren 34 schilderijen van de Toyisten in kisten zijn verpakt en naar de haven van Rotterdam vervoerd. Daar zijn ze in een container opgeborgen en op de boot naar China gezet. Een tocht van naar schatting 50 dagen.

,,Het voelt heel gek”, wijst Dejo naar het beetje kunst dat in Zuidlaren is achtergebleven. ,,Zoveel werken op die boot. Ik heb hier bijna niets meer staan. Als ik eraan denk hoe het er op zee aan toe kan gaan. Ik heb geen enkele controle meer. Het moet goed gaan.”

Het vooruitzicht van de tentoonstelling dempt de zorgen. ,,Peking! Een stad met 24 miljoen mensen! Daar past heel Nederland in!”, roept Dejo. ,,We hebben vaker in een museum geëxposeerd, in de Verenigde Staten, in Taiwan. Dat ging steeds om een paar werken. Dit is de grootste in ons bestaan. We zijn met onze neus in de boter gevallen.”

Die boter wordt echter geserveerd in een land waar kritische individuen worden vermorzeld door een totalitaire staat, waar de kunst van iemand als Ai Wei Wei niet welkom is. China is volgens de vrije Westerse media een groot gevaar.

,,Dat voel ik totaal niet”, reageert Dejo. ,,Ik ben er meermaals geweest, ik heb een Chinese vriendin. Je bent in China net zo vrij als hier.”

Hij vertelt over een groot schilderij getiteld Corona doet wat met je, 2 bij 4 meter. Ook dat bevindt zich op de boot, zij het onder een andere naam: Carnaval der dieren. ,,Om problemen met de douane voor te zijn. Het woord corona ligt heel gevoelig. We moeten niet hebben dat de boel straks vanwege dat woord niet uitgeladen mag worden.”

Eenmaal in het museum is Carnaval weer gewoon Corona. ,,Ik kan in Peking laten zien wat ik wil laten zien”, zegt Dejo. ,,Afgeven op politiek kan misschien voor problemen zorgen. Maar zo zijn wij niet; dat doe ik ook niet in Nederland. Laat anderen dat maar doen. Ik ben vrij in mijn handelen en blij met de kans die ik krijg.”

Het gesprek komt weer op Nederland. Na een verblijf in Groningen en Eelde gebruiken de Toyisten al bijna 5 jaar Zuidlaren als uitvalsbasis. In een blok met voormalige behandelkamers van zorggroep Lentis worden lezingen en rondleidingen gegeven en is het hoofdkantoor, een atelierruimte en soort van museum gevestigd.

Waarom is het tot dusver niet gelukt in eigen land een grote museale tentoonstelling te krijgen? ,,Waarom heeft het Drents Museum of Groninger Museum niet zoiets gedaan als wat nu in Peking gebeurt”, herformuleert Dejo de vraag. ,,Wellicht zitten we te dichtbij. Nou ja, de toekomst ligt open. Ik zeg er geen nee tegen. Ik weet waar we vandaan komen.”

Voor wie het is vergeten: uit Emmen. De Toyisten-beweging presenteerde zich in 1992 met een manifest waarin onder meer staat dat het collectief boven het individu staat. De Chinese Communistische Partij (CCP) had het kunnen bedenken. Omwille van gelijkheid werken leden onder pseudoniem en dragen maskers wanneer ze als Toyist naar buiten treden. Reken niet op een foto van Luit de Jong.

Twintig anonieme kunstenaars telt de beweging op dit moment. Ze wonen onder meer in de Verenigde Staten, IJsland, Peru, Mexico, Australië en, jawel, China. Elk werk van hun hand dat onder de vlag van het Toyisme de wereld in gaat, doet dat pas na goedkeuring van het hoofdkantoor in Zuidlaren.

In Emmen bevindt zich nog altijd het meest bekende kunstwerk van de beweging: De Stip. De beschilderde gasbol is naarstig aan een opknapbeurt toe, geeft Dejo toe. Nu vertelt het industrieel erfgoed met afbladderende verf over de energietransitie. ,,We hebben een ander ontwerp bedacht: De nieuwe zijderoute, van China naar Noord-Nederland. Ik zei het al, ik verloochen mijn afkomst niet.”

Voor het zover is, maar vooral in afwachting van de opening in Peking, restaureert de opper-Toyist momenteel drie van de zes kunstwerken die in 2016 zijn geplaatst langs de historische TT-route. ,,Die in Assen, Hooghalen en Schoonloo hoeven alleen bijgewerkt. Aan die in Borger, Rolde en Grolloo zit meer werk. De laatste krijgt nu een verwijzing naar Egbert Streuer. 21 april is de onthulling.”