Amerikadeskundige Jelte Olthof maakt zich grote zorgen: Trump is niet te keren

Jelte Olthof (42) is al een jaar niet meer in de Verenigde Staten geweest. De Amerikaspecialist die is verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) heeft ook zijn bedenkingen om er binnenkort weer heen te reizen. Mede door zijn wekelijkse rubriek over Trump elke woensdag in deze krant, is hij er niet meer zo zeker van of hij überhaupt het land nog binnenkomt.

Wat er momenteel in het Witte Huis gebeurt, is ook voor Olthof bijna niet te bevatten. Elke dag gebeurt er wel iets opzienbarends. Trump raust als een olifant door de porseleinkast. Ook Olthof had dat een jaar geleden totaal niet zien aankomen, vertelt hij op zijn werkkamer in het Harmoniecomplex in hartje Groningen met uitzicht op de Akerk. Bij binnenkomst vist hij net een bammetje kaas uit zijn boterhamtrommel.

Op de gang waar hij zit, is de afdeling Amerikanistiek van de RUG gehuisvest. Er werken acht wetenschappers, van wie er vier uit Amerika komen, één uit Engeland, één uit Canada en éen uit Duitsland. Zelf is Olthof, die is opgegroeid in De Westereen en nu met zijn gezin in Eelderwolde woont, de enige die in Nederland is geboren.

Uiteraard hebben ze het er onderling vaak over de storm die Trump in de wereld veroorzaakt. „Er zijn weinig Trump-fans onder mijn naaste collega’s en ook niet onder de vele andere Amerikanen die op de universiteit werken. De meesten maken een rouwproces door. Ze hebben afscheid moeten nemen van het beeld dat ze van hun land hadden.”

Zijn Amerikaanse collega’s gaan af en toe nog wel terug voor werk of om familie te bezoeken. „Velen bezitten natuurlijk een Amerikaans paspoort, dus maken zich daarover nog niet veel zorgen. Maar ik spreek ook wel Amerikaanse wetenschappers op congressen die ongerust zijn en voor de zekerheid hun laptop en telefoon thuislaten.”

Veel Amerikaanse wetenschappers zijn niet naar Groningen gekomen met het idee dat ze hier altijd zouden blijven. Olthof: „Onder Trump I zeiden veel Amerikanen dat ze niet wisten of ze ooit nog terug wilden naar hun geboorteland. Ik denk dat Trump II voor hen een soort genadeklap is, ook al omdat de Amerikaanse universiteiten zwaar onder vuur liggen.”

Trump is hard bezig om het hoger onderwijs aan te pakken en financieel uit te kleden. „Het gaat heel ver, zelfs gynaecologie staat onder druk omdat dat vak gelieerd wordt aan vrouwenrechten. Het is te gek voor woorden. Van collega’s die daar werken hoor ik regelmatig dat ze moeten stoppen met projecten. Niet zozeer op bevel van Trump, maar doordat de universiteitsbesturen zich niet bij hem in de kijker willen spelen. Dat is dus eigenlijk een vorm van zelfcensuur.”

Het eerste jaar Trump II is totaal anders dan het eerste jaar Trump I, dat vooral door interne chaos werd bepaald. Maar Olthof wil beginnen met ‘J6’, zoals Trumpianen met de Amerikaanse voorliefde voor afkortingen de Capitoolbestorming op 6 januari 2021 in Washington D.C. aanduiden. Dat is een cruciale gebeurtenis in de Amerikaanse geschiedenis en wordt dat misschien ook wel in de wereldgeschiedenis.

Nadat hij de verkiezingen met Biden had verloren, heeft Trump geprobeerd de democratie omver te werpen. Het was niets minder dan een coup. „Ik vind dat we daar veel te makkelijk aan voorbijgaan. Ik schrik er echt van als Mark Rutte beweert dat we veel te danken hebben aan diens leiderschap. Realiseert hij zich wel met wat voor figuur we te maken hebben?”

Trump had evenals couppleger Bolsonaro in Brazilië voor deze gebeurtenis achter slot en grendel moeten komen. „Het ministerie van Justitie heeft wel geprobeerd hem verantwoordelijk te houden voor die staatsgreep, maar ze zijn heel zorgvuldig te werk gegaan, waardoor het veel te lang duurde. Inmiddels had Trump dankzij benoemingen van loyale rechters het Hooggerechtshof behoorlijk naar zijn hand gezet. Daar werd getwijfeld of de voormalige president niet immuun was voor vervolging, dus dat liep op niets uit. En toen hij weer president werd, heeft hij die groep van 1500 opstandelingen die waren veroordeeld, met één pennenstreek generaal pardon verleend.”

In Amerika is volgens Olthof onderschat dat Trump weer graag president wilde worden om wraak te nemen en de geschiedenis te herschrijven. Er is gedacht dat hij met 75 jaar te oud zou zijn. „Ze hebben evenmin goed ingeschat hoeveel mensen er op de trein van de Maga-beweging (Make America Great Again, red.) zijn gesprongen. Velen van hen hebben aan hun carrière gedacht en gegokt dat hij voor de tweede keer in het Witte Huis zou kunnen komen. De Amerikaanse bevolking moet zich in meerderheid Trump II zelf aanrekenen.”

Dat Trump weinig op heeft met democratie, blijkt ook uit zijn reactie op de peilingen waarin hij er slecht voor staat. Zijn steun onder de bevolking brokkelt af. Trump ziet dat natuurlijk ook aankomen en maakt zich zorgen over de uitslag van de midterms (tussentijdse verkiezingen) in november. „Hij verkondigt nu al dat hij die midterms met een ‘gigantische voorsprong’ gaat winnen. Mocht dat niet gebeuren, dan is er door de Democraten fraude gepleegd. Hij is dus nu al aan het voorsorteren dat hij die uitslag gaat ondermijnen. Het is zeer verontrustend.”

Ook Olthof heeft het beeld van Amerika moeten bijstellen. Hij verbleef er lange tijd tijdens zijn promotieonderzoek in 2013 naar het Amerikaanse politieke systeem. Zijn band met Amerika is daar ontstaan. Olthof is overigens een ‘stapelaar’: na de mavo, deed hij de havo, het vwo en studeerde vervolgens geschiedenis.

Voor zijn proefschrift werkte hij in het progressieve Massachusetts, aan de oostkust ten noorden van New York, de eerste staat waar het homohuwelijk werd goedgekeurd. „Dat het land draait om vrijheid komt in de praktijk niet altijd goed uit de verf. Maar dat de VS gebaat is bij een stabiele internationale orde en op economisch en militair gebied een partner is van Europa werd destijds niet ter discussie gesteld. Over de Tea Party, die wordt gezien als voorloper van de Maga-beweging van Trump, werd door velen laatdunkend gedaan.”

Afgelopen week braken er felle protesten uit naar aanleiding van het doodschieten in Minneapolis van de 37-jarige Renee Good door een agent van de Amerikaanse immigratiedienst (ICE). Verder lijken de extreemrechtse maatregelen van Trump op relatief weinig verzet te stuiten. De grote techbedrijven zijn in mum van tijd overstag gegaan en ook menig universiteit koos na dreigementen van Trump eieren voor haar geld.

De politieke oppositie is evenmin in staat om Trump te keren. Amerika heeft geen parlementair stelsel zoals wij. De president heeft veel macht, terwijl er amper een rol is weggelegd voor de oppositie. Als er momenteel iemand is die zijn nek durft uit te steken tegen Trump, dan is het Gavon Newsom, de gouverneur van Californië. Veel Democraten hopen dat hij zich kandidaat stelt voor de verkiezingen in 2028.

Olthof bestrijdt dat mensen amper de straat op gaan tegen Trump. Er zijn veel protesten in de VS, alleen halen die meestal niet het nieuws. De demonstraties die wel werden belicht waren de No Kings-protesten tegen de militaire parade op 14 juni, Trumps verjaardag. Die brachten in het hele land 4 miljoen mensen op de been. „Het zijn wel vreedzame protesten. Deze mensen gaan niet het Capitool bestormen. Daartegen afgestoken lijkt het misschien wat lafjes allemaal.”

Toch gaat de grote massa niet de straat op. „Voor veel mensen lijkt de situatie nog niet erg genoeg en raken de maatregelen niet hun eigen leven. Zo zijn de gevolgen van de importheffingen nog niet geland. Vergeet ook niet dat veel inwoners van Amerika – anders dan in Nederland – geen sociaal vangnet hebben en moeten vechten voor het dagelijks bestaan. Die hebben andere dingen aan hun hoofd.”

Aan het begin van zijn tweede termijn hadden veel opponenten hun hoop gevestigd op de rechterlijke macht. Dat was het stootkussen waar Trump vroeg of laat op stuk zou lopen. Maar ook daar heeft hij weinig ontzag voor. Zeker niet voor de internationale rechtsregels, die Amerika na de oorlog nota bene mede zelf in het leven heeft geroepen. De VS erkent het Internationale Hof in Den Haag ook niet. „In Amerika heeft altijd in brede kring het idee geheerst dat de Grondwet alles biedt wat het land nodig heeft. Alle andere regels zijn daaraan ondergeschikt, misschien met uitzondering van die over de handel.”

Dat de VS afglijdt in de richting van een dictatuur, vindt Olthof een al te voorbarige conclusie. Zo ver is het nog niet. „Het land neigt wel naar een autoritaire staat. We moeten niet vergeten dat Trump in januari 2021 niet in woorden maar wel in de praktijk zijn verlies heeft erkend door plaats te maken voor Joe Biden. Als hij de daad bij het woord had gevoegd, dan hadden we hem beslist een dictator kunnen noemen.”

In november tijdens de midterms staat Amerika voor een lakmoesproef. „Over de verkiezingsuitslag heeft Trump niks te zeggen. Daar gaat uiteindelijk het Huis van Afgevaardigden zelf over. Daarin hebben de Republikeinen een krappe meerderheid. Kandidaten kunnen bijvoorbeeld de verkiezingsuitslag in staten waarin Trump heeft verloren, aanvechten en zelfs ongeldig verklaren. Tot nu toe werkten Democraten en Republikeinen daarin vaak samen. Maar het is mogelijk dat Republikeinen ditmaal voor een handjevol districten hun wil proberen op te leggen om ervoor te zorgen dat ze alsnog aan de macht blijven.”

Een tweede, nog grotere lakmoesproef worden de verkiezingen van 2028. Dan zit Trumps tweede termijn erop en mag hij zich niet opnieuw kandidaat stellen. „Hij heeft er al op gezinspeeld dat hij daarna verder wil en ook dat de verkiezingen van 2024 de laatste waren. Dan begint hij zich al aardig te gedragen als potentaten als Xi, Poetin en Erdogan, die met terugwerkende kracht de Grondwet laten herschrijven zodat het wel kan. Dat zou ongehoord zijn in de Amerikaanse geschiedenis, maar je moet nergens meer van opkijken. Dat hebben we inmiddels wel geleerd van het eerste jaar Trump II.”