Deze week zond de Britse omroep BBC een documentaire uit, getiteld Dark Waters: donkere wateren. Dat water, dat is in dit geval de Atlantische Oceaan. Dit jaar maakten al meer dan 40.000 mensen de oversteek van West-Afrika naar de Canarische Eilanden. Een record, nu al. En het jaar is nog niet voorbij.
Het donkere, dat slaat op de gevaren die zo’n 1500 kilometer lange boottocht met zich meebrengt. Duizenden mensen zijn er dit jaar al verdronken. De meesten worden nooit gevonden, en verdwijnen met boot en al in de oceaan. In het donker. De president van de Canarische Eilanden sprak deze week van een ‘bloedbad op zee’.
Veel van hen vertrekken uit Senegal, mijn standplaats. Het is inmiddels bijna tien jaar geleden dat ik voor het eerst naar het West-Afrikaanse land reisde om verhalen te maken over migratie. Ik sprak deskundigen, politici en activisten. En vooral talloze jongeren die zich opmaken voor de gevaarlijke overtocht. Alles voor een beter leven in Europa.
De BBC-documentaire volgt Mame Cheikh, een Senegalees die zich al jarenlang op de Canarische Eilanden bezighoudt met de opvang van migranten. In zijn geboorteland Senegal probeert hij antwoord te vinden op de ultieme vraag die beleidsmakers zich hier ook al jarenlang stellen: wáárom blijven mensen vertrekken? Ondanks de gevaren op zee en een onzeker bestaan in Europa?
Cheikh volgt Mouhamed, een jonge vader van twee kinderen die 1000 euro bij elkaar heeft gespaard voor de overtocht. Een rugtas met wat kleding, twee grote zakken met koekjes en drinkwater liggen al klaar. Zijn telefoon ligt permanent aan de lader, want hij kan elk moment worden opgeroepen voor vertrek.
,,Begrijp je wel dat als je gaat, je je familie jarenlang niet zult zien?” vraagt Cheikh. Zichtbaar ongemakkelijk slaat Mouhamed zijn ogen neer. ,,Het is wat het is,” antwoordt hij. De volgende dag blijkt hij inderdaad te zijn vertrokken, zo laat hij kort voor hij aan boord gaat weten in een ingesproken bericht.
Zijn wanhoop groeit voor het oog van de camera
Hoe het Mouhamed is vergaan leren we aan het einde van de documentaire. Ik zal de afloop niet verklappen, maar eigenlijk gaat het daar ook niet om. Wat ik het sterkst vond, is dat we Cheikh – die zelf het vliegtuig naar de Canarische Eilanden kon nemen – dagenlang zien rondlopen op Tenerife en El Hierro, wachtend op nieuws.
Hij ziet hoe mensen zwaargewond het vasteland bereiken, hij woont de begrafenis bij van een Senegalees die het niet haalde. Zijn wanhoop groeit voor het oog van de camera.
Iedereen weet van de gevaren, zeker in Senegal. Bootrampen, zoals vorige maand voor de kust van het stadje Mbour, halen hier de voorpagina’s van de kranten. De nieuwe president van Senegal, Bassirou Diomaye Faye, bezwoer in de haven van Mbour smokkelaars ferm te zullen aanpakken. Spanje slikte ondertussen zijn trots in, en vroeg grensagentschap Frontex om te helpen patrouilleren.
Maar hoeveel zin hebben dat soort maatregelen, als alleen al in het veilige Senegal zo veel mensen bereid zijn vier maandsalarissen en hun leven op het spel te zetten? Tekenend vond ik het gesprek dat BBC-presentator Cheikh had met de 19-jarige Sata, die met al het geluk van de wereld een scheepsramp had overleefd. Haar vriendin Mame redde het niet; zij werd de volgende dag gevonden in een visnet. Opgeslokt door het donkere water.
Dichter bij de dood had ze niet kunnen komen. En toch is Sata stellig als haar wordt gevraagd of haar ervaring haar op andere gedachten heeft gebracht. ,,Nee,” zegt ze resoluut. ,,Wie dood is, hoeft in elk geval niet het lijden van zijn ouders en familie mee te maken.”
De druk die jonge Senegalezen voelen om hun ouders te steunen, is niet te onderschatten.
Maar Spanje bleef lonken
Vorige maand werd ik tot mijn verrassing geappt door een onbekend nummer uit Spanje. ‘Bonjour’, appte Assane, een jonge visser die ik een jaar geleden interviewde in Mbour. Ik ontmoette hem vlak nadat zijn poging de eilanden te bereiken was mislukt. De boot die hem en zo’n honderd anderen vervoerde, kwam zonder brandstof te zitten, om restjes eten en drinkwater werd gevochten. Wonder boven wonder werd zijn boot op tijd gevonden.
Maar Spanje bleef lonken. Hij wilde zijn moeder zo graag helpen, vertelde hij. Als visser lukte dat niet. Nu heeft hij Europa toch bereikt, nota bene in dezelfde maand dat andere boten uit Mbour juist waren gezonken. Hij stuurde wat filmpjes die hij ook op TikTok had gedeeld. Een brede lach, twee vingers in het vredesteken in de lucht. Inmiddels heeft hij het Spaanse vasteland bereikt. Wanneer komt het moment dat hij terugkomt op zijn besluit, vraag ik me af. Gaat dat moment er komen?
Onze V/M
Dagblad van het Noorden en Leeuwarder Courant publiceren iedere week een column van Onze Vrouw/ Man, een van de acht mediacorrespondenten uit een ander continent.
Saskia Houttuin (La Tronche, 1988) is geboren in Frankrijk en opgegroeid in Leeuwarden. Na haar studie journalistiek werkte ze bij de Afrika-redactie van de Wereldomroep en de VPRO. Ze werkt nu als freelance correspondent in Senegal voor de NOS, de Volkskrant en het radioprogramma Bureau Buitenland. Ze woont met vriend en twee kinderen in hoofdstad Dakar.
