Anna (42) werd geterroriseerd door haar inmiddels ex-man. Foto: Shutterstock
Anna (42) werd jarenlang geterroriseerd door haar inmiddels ex-man. Nu doet ze haar verhaal. „Als ik hiermee ook maar één vrouw help, dan heeft dit artikel zin gehad.”
Ze was een student van 18 toen ze hem, 8 jaar ouder en leerkracht op een middelbare school in Leeuwarden, op een feest in Amsterdam ontmoette. Ze hadden een match, ze hielden van dezelfde muziekstijl.
Na drie maanden verliet ze haar ouderlijk huis in de Randstad om bij die lieve, attente, begripvolle man in te trekken. Hij droeg haar op handen. „Ik dacht dat ik een lot uit de loterij had getroffen. Ik kreeg cadeautjes, we gingen uit eten. Ik wist niet wat me overkwam.” Ook bij haar ouders stond hij er goed op. Met de keurige, welbespraakte docent was het prima thuiskomen.
Na een paar maanden samenwonen ontstonden de eerste barstjes in hun relatie. Anna (niet haar echte naam) ontdekte dat haar vriend zich beter had voorgedaan dan hij was. Zo kwam ze erachter dat hij, in tegenstelling tot wat hij beweerde, geen rijbewijs bezat, schulden maakte en wiet gebruikte.
Haar vragen beantwoordde hij met woede-uitbarstingen. „De cd’s vlogen soms door de kamer. En ik? Wat deed ik? Ik ging heel snel opruimen.”
Eerste klap
Gooide Anna’s vriend aanvankelijk met cd’s, later pakte hij de cd-toren en algauw volgde de eerste klap. Na elke aanval ging hij steevast diep door het stof. Het zou nóóit meer gebeuren, bezwoer hij telkens. „Ik wilde maar geloven dat het beter ging worden, dat het weer net zo werd als in het begin.”
„Een relatie met een pleger van dwingende controle begint vaak werkelijk fantastisch”, zegt Iris Peperkamp, GZ-psycholoog die op signalering van dwingende controle door professionals promoveert. „Dan weet je níet wat je overkomt.’’
Maar als iets te mooi lijkt om waar te zijn, dan is dat vaak ook zo, waarschuwt ze. „Met liefde heeft het niets te maken. Het betreft pure manipulatie. De pleger is alleen uit op overheersing en dominantie.”
Het overstelpen van een nieuwe verovering met extreem veel aandacht en attenties wordt aangeduid met de term love bombing.
Love bombers zijn heel goed in het scannen van hun slachtoffer, zegt Gebi Rodenburg, psycholoog en lid van het landelijk platform Hulp bij dwingende controle. „Ze werpen hengels uit om te zien wat voor vlees ze in de kuip hebben. Ze spiegelen hun slachtoffer. Houdt ze van tuinieren? Dan blijkt dat toevallig ook de hobby van de pleger.” Leugens en gespeelde liefde om de ander te binden wisselen elkaar af.
Babytrap
Plegers lopen doorgaans hard van stapel. Ze willen snel samenwonen of trouwen. Vaak maken ze een prooi al binnen luttele maanden zwanger. „De babytrap”, verduidelijkt Rodenburg. „Kat in ‘t bakkie. Want als er eenmaal een kind is, zit een slachtoffer aan de pleger vast.”
Opstappen was voor Anna geen optie. „Dan dreigde hij mij of mijn ouders iets aan te zullen doen.” Bovendien, waar had ze naartoe gekund? Ze was langzamerhand uit beeld geraakt bij vriendinnen, die ook nog eens ver weg woonden.
En haar ouderlijk huis bestond niet meer. Want kort na Anna’s verhuizing naar Leeuwarden waren haar ouders uit elkaar gegaan.
Haar vriend bleef leugens ondertussen afwisselen met ‘liefde’. Met gaslighting (emotionele manipulatie) zorgde hij ervoor dat Anna aan zichzelf ging twijfelen: ze had die sleutels toch echt daar neergelegd? En nee, hij had helemaal niet gezegd dat hij van haar kleurrijke kleding hield. Op zijn verzoek ging ze allesverhullende zwarte gewaden dragen, die stonden haar zo goed.
„Ik verschoof mijn grenzen steeds verder.” Waar ze bang voor was? „Voor hem, voor zijn woede. En de gevolgen daarvan.” Ze liep op eieren om een nieuwe uitbarsting te voorkomen.
Verkeerde spoor
Slachtoffers zijn vanwege de liefdevolle start door de pleger op het verkeerde spoor gezet, haalt Peperkamp aan. Ze denken dat dát de partner was die ze leerden kennen.
Rodenburg verwoordt het als volgt: „Ze blijven wachten, hunkeren, smachten naar die ooit zo lieve persoon en halen opgelucht adem als die er ineens weer is. Vaak maar van heel korte duur en doelbewust.”
Anna werd, ondanks haar grote afkeer van drugs, een vaste bezoeker van de coffeeshop. Zij moest wiet voor hem halen, want hij vond dat hij daar als leerkracht niet kon worden gezien. En dat deed ze, legt ze uit, voor haar eigen veiligheid. „Want van wiet werd hij rustig.”
Het contact met haar vrienden in de Randstad was ondertussen helemaal verwaterd. Er kwamen geen nieuwe voor terug. Ze kregen nooit mensen over de vloer, hij had geen vrienden. „Ik raakte steeds meer geïsoleerd.”
200.000 slachtoffers per jaar
Rond 8 procent van de vrouwen wordt verkracht door haar partner. Volgens de Blijf Groep zijn er 200.000 slachtoffers van ernstig huiselijk geweld per jaar. Minder dan een derde meldt zich bij de politie.
In 2020 zei ruim 9 procent van de bevolking van 16 jaar of ouder dat zij in de afgelopen vijf jaar slachtoffer zijn geweest van een of meerdere vormen van dwingende controle door iemand uit de huiselijke kring, aldus de Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en Seksueel Geweld 2020 van het CBS. Bijna 5 procent werd in de afgelopen twaalf maanden slachtoffer; dit komt neer op ruim 680 duizend personen. Regelmatig of de hele tijd gekleineerd of vernederd worden kwam het vaakst voor (2 procent).
Anna had inmiddels een baan, maar deelnemen aan werkgerelateerde uitjes was er niet bij. Ze verzon smoezen om eronder uit te komen. De waarheid was dat ze niet mocht.
Ze ging met hem trouwen. Aan haar jurk wilde ze op het laatste moment mouwen bevestigen, die de blauwe plekken op haar armen moesten verhullen. Dat lukte niet, dus werden het lange, zwarte handschoenen.
Hij eiste seks, verkrachtte haar
Tijdens een vakantie op Tenerife ging het helemaal mis. Hij wilde kinderen. En wel meteen. Hij gooide Anna’s pillenstrip weg en eiste seks. Daar had hij als man nu eenmaal recht op in zijn huwelijk. Hij verkrachtte haar geregeld, ook terwijl ze sliep.
Aan haar moeder mailde ze vanaf het vakantieadres dat het niet goed ging. Die berichtjes zouden later tijdens de rechtsgang van grote waarde blijken.
Soms kneep hij haar keel dicht. Of probeerde hij haar te verstikken met een natte handdoek. „Vaak dreigde hij me te zullen vermoorden. En dan dacht ik: doe het dan maar.”
Politie voor de deur
Ze verschool haar blauwe plekken achter een zonnebril en onder dikke lagen make-up. Eens stond de politie voor de deur. Een buurman had alarm geslagen, omdat hij Anna en haar man hoorde ruziën. Haar man deed open, de agenten zeiden hem dat ze zijn vrouw wilden zien.
Hij dirigeerde haar naar de gang. Terwijl zij in de deuropening verscheen, stond hij achter haar. Met een mes. Ze zei tegen de agenten dat ze geen hulp nodig had. Maar ondertussen dacht ze: kom alsjeblieft binnen... „Dan hadden ze kunnen zien dat hij het huis kort en klein had geslagen en was er misschien ingegrepen.”
Denk niet: ik zie haar veel minder, ik bel ook niet meer, maar stel vragen
Haar inmiddels ernstig zieke vader zag dat er iets met zijn dochter aan de hand was. „Wat scheelt er toch aan?”, vroeg hij haar. Hij plaatste vraagtekens bij zijn schoonzoon. „Hij is niet goed voor je”, bracht hij uit op zijn sterfbed. Hem dit bevestigen, durfde Anna niet.
Volgens Rodenburg is het heel belangrijk dat naasten in contact blijven. „Denk niet: ik zie haar veel minder, ik bel ook niet meer, maar ga vragen stellen over veranderingen die je bemerkt. Je hield toch van vrolijke kleuren? Hoe komt het dat je geen make-up meer draagt?”
Het kind kwam. Twee jaar later nog een.
Hun huis was inmiddels behangen met camera’s. Hij belde overdag tig keer om te controleren waar ze was, checkte bij thuiskomst haar telefoon en luisterde gesprekken af. „Wie was dat? Ga jij vreemd?”, kreeg ik dan te horen. Hoe ze het volhield? „Ik had het gevoel dat het over iemand anders ging, zo zat ik in de overlevingsmodus.”
Slachtoffers weten niet meer wat ze willen, alleen wat hij verwacht, legt Rodenburg uit. „Ze verworden tot een marionet aan zijn touwtjes. Ze zijn chronisch angstig, passen zich aan. De vraag is niet óf het fout gaat, maar wanneer.”
Ze zijn narcistisch tot psychopatisch
Wat valt er over plegers te zeggen? „Dat zijn gewoon mensen die willen heersen, zegt Peperkamp. „Met trekjes die variëren van narcistisch tot psychopatisch. Ze hebben veel mensenkennis en weten in te spelen op hoe ze anderen kunnen domineren. Ze liegen alsof het gedrukt staat, geven het slachtoffer het gevoel dat ze gek is.”
Een stoornis wordt vaak niet officieel vastgesteld, omdat plegers vrijwel nooit bij een hulpverlener terecht komen. Het ligt altijd aan de ander, zij ervaren zelf geen problemen.
Volgens Rodenburg zijn plegers vanbinnen eigenlijk heel kleine, lege mensen, die leven op energie en aandacht van anderen. „Zíj zijn het middelpunt, zíj hebben een podium nodig. Andere mensen zijn als het ware objecten voor hen. Iedereen moet met hen bezig zijn, anders zijn ze niemand.”
Hij deed zich tijdens gesprekken voor als liefhebbende vader
Ze kiezen een trophy wife, hun succes moet op hen afstralen. Maar ze mag ook weer niet te veel shinen, want dat leidt de aandacht af van hen.
Anna was in de coronaperiode voor haar werk veel van huis. Ze ervoer een grote vrijheid. Zo groot, dat ze de collega die haar vroeg nu écht eens te vertellen hoe ze toch altijd aan die blauwe plekken kwam, een eerlijk antwoord gaf.
Aangemoedigd door deze collega en een inmiddels in vertrouwen genomen vriendin stapte Anna naar de politie. „Daar ben ik geweldig geholpen, zonder die steun had ik het nooit aangedurfd.”
Tracker onder haar auto
Agenten maakten een risico-analyse en er werd een plan uitgestippeld. Anna vertelde haar man dat ze ruimte nodig had en een appartement wilde huren, hetgeen hij tot haar grote verbazing zonder slag of stoot accepteerde. Wel bleek hij een tracker onder haar auto te hebben geplaatst. Ze zorgden beurtelings voor de kinderen.
Toen ze hem uiteindelijk liet weten niet meer thuis te zullen komen, ging hij „helemaal uit z’n plaat”. Hij werd door de politie uit huis gehaald.
Anna en de kinderen betrokken de echtelijke woning, hij verkaste naar een huurwoning. De scheiding werd in gang gezet. Ondertussen duurde zijn gestalk voort. ‘s Nachts sliepen bekenden bij Anna en de kinderen, omdat zij niet alleen met de jongens thuis durfde te zijn.
Toen haar kinderen haar vertelden dat hun vader hen opsloot, hen en zijn nieuwe, zwangere vriendin sloeg en uitmaakte voor alles wat mooi en lelijk was, wilde ze haar jongens niet meer bij hem achterlaten.
Er volgde een nieuwe hindernis: organisaties en instellingen. Dwingende controle wordt door hulpverleners vaak in vechtscheidingsperspectief geplaatst, ervoer Anna. „Hij deed zich tijdens gesprekken voor als liefhebbende vader. Als ik zei dat de kinderen gevaar bij hem liepen, werd ík als de agressor gezien. Want ik wilde ze immers bij hun vader vandaan houden.”
Onderzoek heeft uitgewezen dat er in 50 tot 85 procent van alle scheidingen sprake is van dwingende controle. Echter, hulpverleners herkennen het vaak niet, zegt Peperkamp. Dat komt onder meer, omdat deugdelijk feitenonderzoek geen onderdeel uitmaakt van hun opleiding.
Charmant, vriendelijk en meewerkend
„Ze zouden moeten beginnen met het uitsluiten van geweld, maar daarvoor is bijna altijd meer tijd nodig dan een intake. Een pleger van dwingende controle weet zich vaak ontzettend charmant, vriendelijk en meewerkend te presenteren. Hij liegt veel, maar op den duur zal de pleger zichzelf tegenspreken of gaat blijken dat de feiten niet kloppen. Een afspraak van 45 minuten is te kort om daar doorheen te prikken.”
Bovendien is er geen sprake van één type pleger. Bij dwingende controle gebruiken veel daders alleen emotioneel en geen fysiek geweld, waardoor ze niet in het strafrecht terechtkomen. Slachtoffers herkennen zichzelf daardoor ook niet altijd als zodanig. „Er zijn geen lijstjes om af te kunnen vinken.”
Daarnaast werkte het door de overheid gestarte programma Scheiden zonder schade volgens Peperkamp in het nadeel van slachtoffers. Het programma, dat tussen 2018 en 2021 liep, benadrukte dat ouders ‘moesten stoppen met een strijd’. De aanpak was daarop gericht. „Slachtoffers die in een complexe scheiding zaten, werden echter gezien als strijdlustig en golden als dwarsligger.”
Celstraf van drie jaar
Anna verzamelde door de jaren heen voldoende bewijs om haar man veroordeeld te krijgen. Hem werd onlangs door de rechtbank in Leeuwarden een celstraf van drie jaar opgelegd, waarvan een jaar voorwaardelijk vanwege verkrachting en mishandeling van Anna en mishandeling van hun zoons en zijn huidige, destijds zwangere nieuwe partner. Voor Anna voelt dit als erkenning voor al die jaren leed. Hij is tegen de straf in hoger beroep gegaan.
Ze vindt het zwaar om opnieuw een gerechtelijk proces te moeten doormaken. Want wat vond ze het spannend om haar verhaal aan de rechtbank te vertellen, terwijl haar ex, die haar eerder die zitting als labiel en leugenachtig had neergezet, een paar stoelen verderop zat.
Met Anna en haar zoons gaat het naar omstandigheden goed. Anna is hertrouwd en woont met man en kinderen in het zuiden van Friesland. Haar zoons volgen een intensieve traumatherapie en gaven via een spraakbericht bij de rechter aan dat ze hun vader nooit meer wilden zien: „We hopen dat hij de hoogste straf krijgt”.
Vluchtroute
Hoewel haar ex een contact- en gebiedsverbod heeft, zijn de jongens nog steeds bang dat hun vader plots voor hun neus staat. Ze hebben een vluchtroute gemaakt die uitkomt bij vrienden van Anna en haar man. Want, in tegenstelling tot toen ze nog met haar ex was, heeft Anna nu wel een sociaal leven.
Haar advies aan mensen in een dergelijke situatie? „Zoek hulp, neem iemand in vertrouwen. En zet je over je schaamte heen. Ik ben universitair opgeleid, heb een leidinggevende functie en werd thuis in elkaar gemept. O ja, bewaar appjes, maak foto’s van je blauwe plekken en verwondingen, neem ruzies op en houd een dagboek bij. Uiteindelijk draait alles om bewijs.”
Verantwoording
Dit stuk gaat over dwingende controle: een vorm van huiselijk geweld waarbij één persoon de ander sterk domineert en controleert door middel van strategieën, zoals psychische druk, isolatie en manipulatie. Het is een patroon van macht, waarbij het slachtoffer langzaam zijn of haar vrijheid en eigenwaarde verliest.
Wie overkomt dit? ‘Vrouwen uit alle lagen van de bevolking, alle opleidingsniveaus, culturen en religies’, schrijven Ariane Hendriks, docent familierecht aan Tilburg University, en Ingrid Vledder, familierechtadvocaat, in hun boek Met liefde heeft het niets te maken, over herkennen en stoppen van intieme terreur.
In hun jarenlange ervaring als familierechtadvocaat zagen ze een opvallend patroon, zo schrijven Hendriks en Vledder in hun inleiding. Ze kwamen regelmatig vrouwen tegen die tijdens de relatie psychisch kapot waren gemaakt.
‘We spraken steeds vaker vrouwen over de angst die zij in hun eigen huis hebben. De angst die zij voelen voor hun eigen partner, de vader van hun kinderen, of na verbreking van de relatie hun ex-partner. We zagen mannen, op het eerste oog aardig en charmant, die thuis jarenlang terreur uitoefenden (...). Toen we de zaken niet meer op zichzelf bekeken maar met elkaar in verband brachten, werd het interessant. Er bleek een term voor te zijn: intieme terreur.’
Hoe ontstaat dwingende controle? En wat bezielt een pleger? Dat leggen twee deskundigen in het artikel uit: Iris Peperkamp, GZ-psycholoog, docent klinische psychologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, bestuurder van de stichting Expertise Dwingende Controle en promovendus Signalering van dwingende controle door professionals. En Gebi Rodenburg, psycholoog NIP met praktijk in Tilburg en lid van het landelijke platform Hulp bij dwingende controle.
En hoe maak je als slachtoffer een einde aan zo’n situatie? Daarover vertelt Anna, die in werkelijkheid anders heet. Zij wist na achttien jaar huwelijk te ontsnappen aan haar gewelddadige ex. Bedreiging, verkrachting, stalking en verwurging waren aan de orde van de dag bij het ogenschijnlijk zo gelukkige Leeuwarder koppel: beiden hoogopgeleid, twee zoontjes, een mooi huis, twee auto’s voor de deur en meerdere keren per jaar met vakantie. Op sociale media strooide hij iedereen zand in de ogen door familiefoto’s te posten met erbij de tekst #perfectlife.
