Grote prijsschokken op de wereldmarkt kunnen als ze aanhouden flink aantikken in je boodschappenmand of energierekening. Foto: Getty Images
Door de aanhoudende oorlog in het Midden-Oosten dreunen prijsstijgingen door bij Nederlandse consumenten. Hoe kan dat? En wat betekent het als beschietingen niet alleen meer landen in de regio raken en nog weken gaan duren?
1. Zo snel al prijsstijgingen, hoe kan dat?
Ja. Op wereldmarkten stijgen nu de prijzen van grondstoffen en transport. Inkopen wordt duurder vanwege een risicopremie: extra kosten vanwege onzekerheid over transport en verzekering. Schepen die door de cruciale Straat van Hormuz moeten varen, zijn vaak niet langer verzekerd. Een derde van alle olie gaat daar doorheen, 7,3 tot 7,7 miljard vaten olie (159 liter per stuk), en een vijfde van de wereldwijde export van lng (110 miljard kuub gas).
Rederijen houden vanwege al aangevallen tankers tientallen olie-, gas- en containerschepen aan de wal. Havengeld en vertraging kosten dagelijks grote bedragen en worden doorberekend aan inkopers wereldwijd — en uiteindelijk aan consumenten. Ook verzekeringen voor vliegtuigen boven conflictgebieden zijn duurder geworden.
2. Wat wordt precies duurder?
Ruwe olie uit het Midden-Oosten steeg maandag circa 9 procent. Aardgas werd bijna de helft duurder nadat Qatar stopte met leveringen van zijn vloeibaar gemaakte gas (lng). Stookolie steeg ongeveer 15 procent.
Granen voor brood en rijst werden iets duurder. De prijs voor het huren van vrachtschepen steeg met ongeveer 8 procent. Vluchten naar en over de regio zullen duurder worden.
Aan de pomp worden prijsstijgingen snel zichtbaar. Tankprijzen worden doorgaans begin van de week aangepast, waarna hogere olieprijzen doorwerken in benzine en diesel, zegt Paul van Selms van UnitedConsumers, dat de prijzen dagelijks vergelijkt.
Tijdens de eerdere oorlog tussen Iran en Israël ontstond een tekort aan pistachenoten, dadels en saffraan die in het gebied geteeld worden. In 2023 bedroeg de Nederlandse invoer specifiek uit Iran 26 miljoen euro, vooral van oliën en vetten, erts, ijzer en staal en groente en fruit.
3. Hoe worden die kosten doorberekend?
Energie zoals olie en gas vormt de basis van productie van goederen. Bij prijsstijgingen worden die kosten doorberekend. ,,Ze werken ook direct door in de elektriciteitsprijs”, zegt energie-expert Martien Visser. Transportkosten stijgen eveneens doordat schepen omvaren of stilliggen. Rederijen sturen schepen via langere routes, zoals rond Kaap de Goede Hoop. Lading blijft soms aan de wal liggen, wat vertraging en extra kosten veroorzaakt voor de transporteur die dat weer doorberekend aan zijn afnemer.
Ruwe olie wordt verwerkt tot brandstoffen en petrochemische producten zoals plastics. Die kosten komen via verpakkingen, transport en productie uiteindelijk in het boodschappenmandje terecht. De sterke Amerikaanse dollar versterkt het effect. Energie en grondstoffen worden in dollars afgerekend, waardoor Europese importeurs meer betalen.
4. Er is weinig gas in Nederland, hoe moet dat verder?
De Nederlandse gasopslagen zijn nog voor minder dan een tiende gevuld. Nederland moet gas inkopen voor de komende periode.
Maandag steeg de gasprijs met circa 25 procent. Macro-economen houden rekening met mogelijke stijgingen tot 130 procent als de oorlog aanhoudt en de doorvaart door de Straat van Hormuz niet veilig blijft.
„De onzekerheid is behoorlijk groot; onduidelijk is vooral hoe lang de VS willen doorgaan”, zegt macro-econoom Stefan Koopman van Rabobank. „Als dat meerdere weken zijn, dan zal dat zeker voor hogere energieprijzen en meer inflatie in je boodschappen en levensonderhoud gaan zorgen.”
Macro-econoom Marcel Klok (ING) denkt dat al die forse stijgingen van olie- en gasprijzen relatief snel worden doorberekend aan consumenten, terwijl voedselprijzen meestal wat later volgen, vanwege de langere inkoopcontracten.
5. Moet ik overstappen voor mijn energierekening?
Vooral mensen met een dynamisch energiecontract, waarvan je de prijs een dag vooruit weet, hebben met 45 procent prijsstijging maandag een dure dag. Consumenten zoeken zekerheid, zien energie-experts. „Veel mensen willen overstappen, het hele weekend was al superdruk. Ze zoeken vooral zekerheid”, zegt Sanne Bins van vergelijker Gaslicht.com. „Met de stijgende prijzen op de wereldmarkt rekenen leveranciers die kosten door.” Dat merkt je met een variabel contract binnen een maand of kwartaal en met een dynamisch contract morgen.
Met een vast contract heb je hier geen last van - evenmin van een prijsdaling. Net als toezichthouder ACM adviseren energievergelijkers vaak een vast energiecontract van één jaar aan te schaffen om prijsschommelingen te beperken.
Onder de streep kan de combinatie van duurdere energie, transport en voedsel door het oorlogsgeweld nog maanden doorwerken in je portemonnee. Zolang spanningen aanhouden, blijven markten gevoelig voor nieuwe verstoringen. Daarmee zullen prijsstijgingen in olie en gas mogelijk lang voelbaar zijn in het dagelijks leven, aldus energie-expert Martien Visser.
